Dấu ấn Bình Định trong dòng lịch sử truyền giáo và phát triển chữ Quốc ngữ Việt Nam

Giữa những cánh đồng yên tĩnh của Tuy Phước, không xa thành phố Quy Nhơn, Tiểu chủng viện Làng Sông hiện lên như một kiến trúc Gothic cổ kính nằm lặng giữa miền quê Trung Bộ. Với du khách bình thường, nơi đây có thể là một điểm chụp ảnh đẹp, một không gian thanh bình, một công trình tôn giáo mang dáng dấp châu Âu. Nhưng với người nghiên cứu lịch sử, Làng Sông không chỉ là một nhà thờ cũ. Đây là một tọa độ văn hóa quan trọng, nơi giao nhau giữa lịch sử truyền giáo Công giáo, lịch sử in ấn và tiến trình phát triển chữ Quốc ngữ tại Việt Nam.

Muốn hiểu Làng Sông, không thể nhìn nó đơn lẻ. Phải đặt Làng Sông trong một trục lịch sử rộng hơn: Nước Mặn – Làng Sông – Quy Nhơn. Nếu Cảng thị Nước Mặn là nơi ghi dấu giai đoạn phôi thai của chữ Quốc ngữ đầu thế kỉ XVII, thì Nhà in Làng Sông là một trong những nơi góp phần quan trọng vào quá trình phổ biến, in ấn và truyền bá chữ Quốc ngữ trong giai đoạn sau, đặc biệt từ cuối thế kỉ XIX đến đầu thế kỉ XX.

1. Làng Sông – một địa danh nhỏ trong một câu chuyện lớn

Tiểu chủng viện Làng Sông nằm tại thôn Quảng Vân, xã Phước Thuận, huyện Tuy Phước, tỉnh Bình Định cũ, nay là tỉnh Gia Lai. Trong nhiều tài liệu du lịch, nơi này còn được gọi là Nhà thờ Làng Sông hoặc Tiểu chủng viện Lòng Sông. Tên gọi “Làng Sông” gợi một không gian rất địa phương: vùng đất nằm giữa đồng ruộng, sông nước, thấp thoáng hàng cây sao và những con đường quê dẫn về phía đầm Thị Nại, một điểm đến gắn với câu chuyện chữ Quốc ngữ.

Nhưng cái nhỏ bé của địa danh không làm giảm tầm vóc của nó. Trái lại, chính sự khiêm nhường ấy tạo nên chiều sâu đặc biệt. Bởi lịch sử chữ viết Việt Nam không chỉ được tạo nên trong các kinh đô hay trung tâm học thuật lớn. Có khi nó được âm thầm chuẩn bị trong những cảng thị, nhà nguyện, chủng viện, nhà in và các không gian truyền giáo nằm giữa làng quê. Làng Sông là một ví dụ như vậy.

2. Từ Nước Mặn đến Làng Sông: hai chặng đường của chữ Quốc ngữ ở Tuy Phước, tỉnh Gia Lai

Trong lịch sử chữ Quốc ngữ, công chúng thường nhớ đến Alexandre de Rhodes với cuốn Từ điển Việt – Bồ – La xuất bản tại Roma năm 1651. Nhưng nếu chỉ dừng ở Alexandre de Rhodes thì câu chuyện sẽ bị đơn giản hóa.
Những nghiên cứu gần đây nhấn mạnh rằng chữ Quốc ngữ không phải là sản phẩm của một cá nhân duy nhất, mà là kết quả của một quá trình lâu dài, có sự tham gia của nhiều giáo sĩ phương Tây và cả môi trường giao tiếp bản địa Việt Nam. Giáo phận Quy Nhơn cũng lưu ý rằng giai đoạn đầu phải kể đến các tên tuổi như Francisco de Pina, Cristoforo Borri, Francesco Buzomi, trước khi đến các giai đoạn phát triển sau với Gaspar do Amaral, Antonio Barbosa và Alexandre de Rhodes.

Ở Bình Định, điểm khởi đầu quan trọng là Cảng thị Nước Mặn. Đây là một phố cảng sông nằm bên đầm Thị Nại, thuộc phủ Quy Nhơn xưa, phát triển mạnh vào thế kỉ XVII. Tư liệu của Ban Tuyên giáo Trung ương nêu rõ: Nước Mặn là nơi ghi dấu giai đoạn phôi thai hình thành chữ Quốc ngữ trong những năm đầu thế kỉ XVII, đặc biệt giai đoạn 1618–1625. Nơi đây cũng là bản doanh của các thừa sai Dòng Tên tại xứ Đàng Trong, nơi các giáo sĩ Buzomi, Pina, Borri đến truyền giáo, học tiếng Việt và dùng ký tự Latin để ghi âm tiếng Việt.

Như vậy, Nước Mặn là chặng phôi thai – nơi tiếng Việt bắt đầu được lắng nghe, ghi âm, thử nghiệm bằng mẫu tự Latin.

Còn Làng Sông là chặng truyền bá – nơi chữ Quốc ngữ được in, nhân bản, phát hành và đi vào đời sống học thuật, tôn giáo, giáo dục, văn chương.

Một bên là cái nôi ngôn ngữ học sơ khởi.
Một bên là xưởng in và không gian phổ biến chữ viết.

Đặt cạnh nhau, Nước Mặn và Làng Sông tạo thành một cặp di sản đặc biệt của Tuy Phước, Gia Lai trong lịch sử chữ Quốc ngữ: nơi khởi sự ghi âm tiếng Việt và nơi góp phần phổ biến chữ Quốc ngữ bằng kỹ thuật in ấn.

3. Nhà in Làng Sông – linh hồn của di sản

Nếu kiến trúc Gothic tạo nên vẻ đẹp bên ngoài của Tiểu chủng viện Làng Sông, thì Nhà in Làng Sông mới là linh hồn sâu nhất của di tích này.

Theo nhiều tư liệu, Nhà in Làng Sông được thành lập trong khuôn viên chủng viện vào nửa sau thế kỉ XIX. Có nguồn cho biết nhà in được cha Eugène Charbonnier Trí thành lập năm 1868; một số tài liệu khác ghi nhà in được xây dựng khoảng năm 1872. Điểm thống nhất là: nhà in bị phá hủy trong biến cố năm 1885, sau đó được tái thiết năm 1904 dưới thời Đức cha Damien Grangeon Mẫn và giao cho linh mục Paul Maheu điều hành.

Chi tiết về linh mục Paul Maheu rất đáng chú ý. Ông được đào tạo về kỹ thuật in tại Hồng Kông, thông thạo kỹ thuật in ấn, rồi về Làng Sông điều hành nhà in. Điều này cho thấy Làng Sông không chỉ là một cơ sở tôn giáo nhỏ ở địa phương, mà là một điểm nối trong mạng lưới truyền giáo – kỹ thuật – xuất bản rộng hơn của Công giáo tại Đông Á và Đông Nam Á.

Nhà in Làng Sông còn được gọi là Nhà in Đông Đàng Trong. Vào đầu thế kỉ XX, đây được xem là một trong ba nhà in lớn của Việt Nam thời bấy giờ, cùng với các nhà in ở Đàng Ngoài và Tây Đàng Trong. Một số tài liệu cũng xếp Làng Sông vào nhóm các cơ sở in sách Quốc ngữ sớm nhất ở Việt Nam.

Điều quan trọng không chỉ là “có nhà in”, mà là nhà in ấy đã in gì.

Theo các nguồn tư liệu, Nhà in Làng Sông không chỉ in sách Latin và tiếng Pháp, mà còn in nhiều loại sách Quốc ngữ: giáo lý, kinh thánh, sách giáo dục tiểu học học – trung học, truyện, tiểu thuyết, kịch, tạp chí, tuồng, lịch, sách dịch. Điều này chứng minh rằng chữ Quốc ngữ tại Làng Sông đã vượt khỏi phạm vi thuần túy tôn giáo để đi vào giáo dục, văn chương và đời sống văn hóa rộng hơn.

4. Từ truyền giáo đến truyền chữ: bước chuyển quan trọng của Quốc ngữ

Ban đầu, việc Latin hóa tiếng Việt phục vụ nhu cầu truyền giáo: giáo sĩ cần học tiếng Việt, ghi âm tiếng Việt, soạn giáo lý, giảng đạo và giao tiếp với tín hữu bản địa. Nhưng khi chữ Quốc ngữ được in ấn và phổ biến, nó dần vượt khỏi mục tiêu ban đầu.

Đó là một bước chuyển rất lớn: từ công cụ truyền giáo thành phương tiện truyền chữ, từ nhu cầu nội bộ của các giáo đoàn thành một hệ thống chữ viết có khả năng tham gia vào đời sống xã hội Việt Nam.

Nhà in Làng Sông nằm đúng ở bước chuyển ấy.

Khi một cuốn sách được in ra, nó không còn là tri thức truyền miệng. Nó trở thành văn bản. Khi văn bản được nhân bản, nó đi xa hơn người viết và người giảng. Khi chữ Quốc ngữ được in thành sách học, truyện, lịch, tạp chí, sách dịch, nó bắt đầu có đời sống xã hội.

Ở góc nhìn sử học, đây là điểm cần nhấn mạnh: Làng Sông không phải nơi “sáng tạo” chữ Quốc ngữ theo nghĩa ban đầu, nhưng là một trung tâm quan trọng trong quá trình làm cho chữ Quốc ngữ có sức lan tỏa bằng in ấn.

Nói cách khác, nếu Nước Mặn thuộc về lịch sử hình thành, thì Làng Sông thuộc về lịch sử truyền bá và định hình công năng xã hội của chữ Quốc ngữ.

5. Một trung tâm in ấn có quy mô đáng kinh ngạc

Sức sống của Nhà in Làng Sông không chỉ nằm trong lời kể, mà có thể nhìn qua số liệu. Theo tư liệu từ Infonet/Vietnamnet, năm 1922, dưới sự điều hành của cha Maheu, Nhà in Làng Sông đã in 18.000 tờ báo định kỳ, 1.000 bản sách các loại, 32.000 ấn phẩm khác; riêng bán nguyệt san Lời Thăm có 1.500 bản, phát hành cả Đông Dương. Tổng cộng ấn phẩm trong năm lên đến 63.185 ấn phẩm với hơn 3,4 triệu trang in. (Infonet News)

Với một cơ sở nằm giữa vùng quê Tuy Phước đầu thế kỉ XX, con số ấy rất đáng suy nghĩ.

Nó cho thấy Làng Sông không phải một cơ sở in ấn nhỏ lẻ. Đó là một trung tâm xuất bản có tổ chức, có kỹ thuật, có nhân lực và có mạng lưới phát hành. Một nhà in như vậy có thể tạo ảnh hưởng văn hóa vượt xa phạm vi địa phương.

Các ấn phẩm của Làng Sông không chỉ phục vụ tín hữu Công giáo. Chúng tham gia vào bối cảnh lớn hơn: quá trình Việt Nam bước vào thời kỳ chữ in, báo chí, giáo dục hiện đại và chuyển đổi hệ thống chữ viết từ Hán – Nôm sang Quốc ngữ.

Trong dòng lịch sử ấy, Nhà in Làng Sông là một “máy phát âm thầm” của chữ Quốc ngữ ở miền Trung.

6. Kiến trúc Làng Sông – hình hài của một ký ức truyền giáo

Về mặt kiến trúc, Tiểu chủng viện Làng Sông được xây dựng theo phong cách Gothic châu Âu, với cổng vòm nhọn, các khung ô đối xứng, hoa văn trang trí và không gian nhà nguyện mang dáng dấp thánh đường, công trình chính diện với các khung ô đối xứng, bông gió, hoa văn và cổng vòm nhọn; xung quanh là cánh đồng lúa, tạo nên một tương phản rất đẹp giữa kiến trúc phương Tây và cảnh quan làng quê Việt Nam.

Ở Làng Sông, ta thấy rõ một lớp lịch sử giao thoa: Công giáo phương Tây đến với Việt Nam, nhưng không nằm trong khoảng trống. Nó đặt mình giữa ruộng đồng, sông nước, hàng cây sao, cộng đồng bản địa, tiếng Việt và ký ức địa phương.

Điều này làm nên sức hấp dẫn đặc biệt của di tích. Làng Sông không chỉ đẹp vì kiến trúc. Làng Sông đẹp vì nó là một bằng chứng vật chất của sự gặp gỡ văn hóa.

Một nhà thờ Gothic giữa đồng quê Tuy Phước.
Một nhà in Quốc ngữ trong khuôn viên chủng viện.
Một dòng sông ký ức nối từ Nước Mặn đến Quy Nhơn.

Đó là vẻ đẹp mà một chuyến tham quan thông thường rất dễ bỏ qua nếu không có lời dẫn giải đủ sâu.

7. Những biến cố, tái thiết và ký ức còn lại

Lịch sử Làng Sông không bằng phẳng. Năm 1885, chủng viện và tòa giám mục bị thiêu hủy trong một biến cố lịch sử. Sau đó, công cuộc tái thiết bắt đầu. Nhà nguyện hoàn thành năm 1892, các hàng cây sao được trồng dọc lối đi, và đến năm 1925 Đức cha Damien Grangeon Mẫn cho xây dựng lại Chủng viện Làng Sông theo thiết kế của cha Charles Dorgeville; công trình khánh thành ngày 21/9/1927 và tồn tại đến nay.

Riêng Nhà in Làng Sông, sau thời kỳ hưng thịnh đầu thế kỉ XX, hoạt động đến khoảng năm 1936 rồi dời về Quy Nhơn theo nhiều nguồn tư liệu; có nguồn khác cho biết Làng Sông vẫn để lại dấu ấn xuất bản kéo dài về sau, với ấn phẩm cuối cùng in tại Làng Sông vào tháng 12/1953. : Làng Sông là một cơ sở in ấn Quốc ngữ quan trọng của Việt Nam trong thời kỳ đầu hiện đại.

Điều đáng quý của Làng Sông không chỉ nằm ở danh xưng “đầu tiên”, mà ở vai trò có thật: một trung tâm in ấn lớn, một không gian truyền bá Quốc ngữ, một chứng tích hiếm còn lại trong vùng đất từng giữ vai trò quan trọng ở giai đoạn phôi thai chữ Quốc ngữ.

8. Vì sao Làng Sông quan trọng trong du lịch văn hóa ở Quy Nhơn?

Đối với du lịch, Làng Sông có giá trị đặc biệt vì nó giúp Quy Nhơn kể một câu chuyện sâu hơn rất nhiều so với hình ảnh biển đảo.

Quy Nhơn không chỉ có Kỳ Co, Eo Gió, Hòn Khô, Cù Lao Xanh.
Quy Nhơn không chỉ có hải sản và nghỉ dưỡng.
Quy Nhơn còn là vùng đất của Champa, Tây Sơn, võ cổ truyền, Cảng thị Nước Mặn, Tiểu chủng viện Làng Sông và dòng lịch sử chữ Quốc ngữ.

Nếu được thiết kế đúng, Làng Sông có thể trở thành một điểm nhấn trong các tuyến du lịch:

Quy Nhơn – Cảng thị Nước Mặn – Tiểu chủng viện Làng Sông – Tháp Bánh Ít
Tuyến này kể câu chuyện giao thoa văn hóa: thương cảng, truyền giáo, chữ viết và Champa.

Quy Nhơn – Tiểu chủng viện Làng Sông – Nước Mặn – Chùa Long Phước – Tây Sơn
Tuyến này kết nối chữ Quốc ngữ, võ cổ truyền, lịch sử Đàng Trong và khí chất đất võ.

Quy Nhơn – Tiểu chủng viện Làng Sông – Làng nón ngựa Phú Gia – Tháp Bánh Ít
Tuyến này phù hợp với khách muốn trải nghiệm văn hóa bản địa, làng nghề và di sản sống.

Điểm quan trọng là không nên đưa khách đến Làng Sông chỉ để chụp ảnh. Làng Sông cần được kể bằng chiều sâu: từ truyền giáo đến chữ viết, từ nhà in đến giáo dục, từ địa phương nhỏ bé đến lịch sử văn hóa dân tộc.

9. Cách thuyết minh Làng Sông cho du khách

Một hướng dẫn viên giỏi khi đưa khách đến Làng Sông nên tránh lối nói quá đơn giản: “Đây là nơi khai sinh chữ Quốc ngữ.” Câu đó dễ gây tranh luận và không đủ chính xác.

Cách nói hay hơn, chặt chẽ hơn là:

“Làng Sông là một trong những địa điểm quan trọng gắn với quá trình truyền bá chữ Quốc ngữ ở Việt Nam. Nếu Nước Mặn gần đó được xem là nơi ghi dấu giai đoạn phôi thai hình thành chữ Quốc ngữ đầu thế kỉ XVII, thì Nhà in Làng Sông là nơi góp phần quan trọng vào việc in ấn, phổ biến và đưa chữ Quốc ngữ đi xa hơn trong đời sống tôn giáo, giáo dục và văn hóa.”

Cách nói này vừa đúng sử học, vừa đủ hấp dẫn, vừa tránh tranh cãi học thuật không cần thiết.

10. Làng Sông – một “địa chỉ ký ức” cần được nâng tầm

Trong phát triển du lịch hiện nay, rất nhiều điểm đến bị khai thác theo kiểu nhìn nhanh, chụp nhanh, đi nhanh. Nhưng những nơi như Làng Sông cần một cách tiếp cận khác: đi chậm, hiểu sâu, kể đúng.

Làng Sông cần được nhìn như một “địa chỉ ký ức” của miền Trung. Ở đó có ký ức truyền giáo, ký ức chữ viết, ký ức in ấn, ký ức giáo dục và ký ức giao thoa Đông – Tây.

Nếu chỉ nhìn bằng mắt, ta thấy một công trình cổ.
Nếu nhìn bằng lịch sử, ta thấy một chương sách.
Nếu nhìn bằng du lịch có trách nhiệm, ta thấy một cơ hội để Quy Nhơn kể câu chuyện văn hóa của mình với thế giới.

Với Golden Life Travel, Làng Sông không nên là một điểm dừng phụ. Đây có thể là một điểm nhấn trí tuệ trong các hành trình văn hóa Quy Nhơn – Gia Lai – miền Trung, nơi du khách không chỉ ngắm cảnh, mà hiểu thêm một phần quan trọng trong lịch sử hiện đại của tiếng Việt.

Vì sao chọn Golden Life Travel

Đến với Tiểu chủng viện Làng Sông, du khách không chỉ bước vào một công trình kiến trúc cổ kính giữa đồng quê Tuy Phước. Họ đang bước vào một phần lịch sử của tiếng Việt hiện đại – nơi câu chuyện truyền giáo, in ấn và chữ Quốc ngữ gặp nhau trong một không gian yên bình. Từ Cảng thị Nước Mặn đến Nhà in Làng Sông, vùng đất Quy Nhơn – Gia Lai đã để lại một dấu ấn đặc biệt trong hành trình hình thành, phát triển và lan tỏa chữ Quốc ngữ Việt Nam.

Golden Life Travel

Đối tác land tour Quy Nhơn & liên vùng Miền Trung – Tây Nguyên

Website: www.goldenlifetravel.vn
Email: info@goldenlifetravel.vn
Business Email: lan@goldenlifetravel.vn
Zalo/WhatsApp: +84 913 611 980
Call Center: 1900 599946
Inbox Fanpage: Golden Life Travel