Hai danh tướng trung nghĩa và khí phách nhà Nguyễn, gắn liền với Thành Bình Định trong giai đoạn lịch sử bi tráng.

Hai vị tướng của Nguyễn Ánh đã chọn cái chết để mở ra sự sống cho binh lính và người dân trong thành trước cuộc bao vây thành suốt 5-6 tháng trời, quân lương và nước uống cạn kiệt.

Có những khoảnh khắc lịch sử khiến cả dân tộc phải cúi đầu trước khí phách của con người.
Câu chuyện Võ Tánh và Ngô Tùng Châu trấn thủ Thành Hoàng Đế chính là dấu son danh dự, trung nghĩa, và vận mệnh quốc gia giao nhau trong khói lửa.

1. Thành Hoàng Đế – nơi giao cắt ba tầng văn hóa

Trước khi nhuốm màu bi hùng của Tây Sơn và Nguyễn, An Nhơn từng là linh địa của Champa với kinh đô Vijaya – Thành Đồ Bàn (thế kỉ XI–XV).
Một vùng đất từng có Chế Mân, từng vang tiếng chiến mã Champa, rồi trở thành trái tim của nhà Tây Sơn, và cuối cùng là chiến trường nơi vận mệnh sơn hà đổi hướng.

Đây không chỉ là một thành lũy mà là tầng trầm tích lịch sử của ba vương triều: Champa – Tây Sơn – Nguyễn.

2. Nguyễn Ánh chiếm Thành Hoàng Đế (1799)

Năm 1799, sau nhiều năm giao tranh, Nguyễn Ánh mở cuộc tấn công lớn vào Bình Định – Chiếm được Thành Đồ Bàn. Sau đó tên thành Thành Bình Định, rồi giao cho hai người ông tin cậy nhất là Võ Tánh và Ngô Tuần Châu trấn thủ.

• Võ Tánh – Tổng trấn, chỉ huy quân sự
• Ngô Tùng Châu – Thị lang bộ Hộ, lo việc dân – lương – chính trị

Họ nhận nhiệm vụ giữ thành, để quân chủ lực của Nguyễn Ánh tiến thẳng ra Bắc đánh Phú Xuân.

3. Trần Quang Diệu trở về vây thành (1801–1802)

Sau khi mất thành, vua trẻ Quang Toản cử Trần Quang Diệu và Võ Văn Dũng từ Phú Xuân quay lại chiếm thành Bình Định.

Thời gian vây thành là vấn đề sử học gây tranh luận:

Đại Nam Chính Biên Liệt Truyện – Tiền Biên ghi vây 5 tháng.

Quốc Sử Quán triều Nguyễn – Đại Nam Thực Lục cũng thiên về 5 tháng.

Một số nghiên cứu Pháp thời thuộc địa (Aymonier, Maspero)

có chỗ ghi kéo dài 14 tháng, nhưng không trùng khớp niên đại và thường bị xem là nhầm lẫn khi ghép sự kiện.

Kết luận sử học được nhiều học giả hiện nay đồng thuận:
Cuộc vây thành kéo dài khoảng 5 tháng, từ đầu 1801 đến hè 1801. Quân Tây Sơn bao vây ngày đêm, cắt đứt mọi đường viện trợ. Trong thành, lương cạn, người ngựa chết dần, dân binh kiệt sức.Đó là thời khắc Võ Tánh đưa ra quyết định làm chấn động lịch sử.

4. Võ Tánh – cái chết để cứu quân Nguyễn

Biết rằng viện binh khó vào, mà quân chủ lực của Nguyễn Ánh đang đánh ra Bắc,
Võ Tánh gửi thư tuyệt mệnh:

“Tôi chết để khỏi liên lụy đến binh sĩ trong thành.
Xin Hoàng thượng đừng vì tôi mà phải lo thêm một mối.”

Ông ra lệnh cho quân sĩ đầu hàng để khỏi chết vô ích.
Riêng mình thì chui vào lầu bát giác, chất rơm và thuốc súng, tự thiêu.

Lửa bốc lên. Người xem sử hơn 200 năm sau vẫn lạnh sống lưng.

Đó không phải cái chết của tuyệt vọng. Đó là cái chết của một viên tướng chọn danh dự hơn tất cả.

5. Ngô Tùng Châu – cái chết của một nho thần

Nếu Võ Tánh chọn lửa, thì Ngô Tùng Châu chọn cái chết của một nho sĩ.

Có hai nguồn sử về cách ông mất:

1) Đại Nam Thực Lục – Quốc Sử Quán ghi ông tuyệt thực mà chết.

2) Một số tài liệu dân gian Bình Định và ghi chép Pháp cho rằng ông uống thuốc độc.

Học giới hiện nay nghiêng về bản chính thống: tuyệt thực, vì phù hợp với lễ giáo Nho sĩ trung nghĩa thời Nguyễn.

Ông gửi thư nói: “Tướng đã chết vì nghĩa, thần cũng không thể sống.”. Một người vì binh sĩ – Một người vì đạo trung quân.

Hai cái chết trong thời loạn – hai khí phách.

6. Sau cái chết: Thành rơi, triều Tây Sơn chấm dứt

Dù lấy được thành, Trần Quang Diệu buồn rầu, thương tài năng – trung nghĩa của Võ Tánh.
Ông cấm quân sĩ làm nhục thi thể, mai táng tử tế – một nghĩa cử hiếm thấy trong thời chiến.

Nhưng lúc này, mọi thứ đã muộn.
Nguyễn Ánh chiếm Phú Xuân (6/1801), rồi tiến ra Thăng Long.

Tháng 7/1802, nhà Tây Sơn chính thức sụp đổ.

Thành Hoàng Đế lặng lẽ khép lại vai trò lịch sử của mình.

7. Thành Bình Định bị bỏ – Quy Nhơn thành mới được xây (1814–1946)

Một chi tiết quan trọng:

• Năm 1814, Gia Long xây thành Quy Nhơn mới, cách thành cũ khoảng 6 km về phía Đông Nam.
• Thành mới trở thành trung tâm hành chính suốt thời Nguyễn đến 1946.
• Thành Hoàng Đế cũ từ đó bỏ hoang, trả lại tên cho vùng An Nhơn – Đồ Bàn huyền sử.

8. Vì sao câu chuyện này làm rung động lòng người?

Bởi đây không chỉ là câu chuyện lịch sử quân sự. Nó là câu chuyện của con người đứng giữa lựa chọn sinh – tử – danh dự. Là câu chuyện về bài học về lòng trung, sự trân trọng cách lịch sử nghiêng về những câu chuyện có đại nghĩa.

Võ Tánh chết để bảo toàn quân sĩ. Ngô Tùng Châu chết để giữ đạo trung.
Trần Quang Diệu – dù là kẻ thù vẫn thương tài trọng nghĩa.

Một bi kịch mà ai cũng lớn lên – kể cả lịch sử.

Lầu Bát Giác – Di tích còn lại trong Thành Hoàng Đế

9. Kết luận – An Nhơn: vùng đất 2 kinh đô, 3 triều đại, và một chương sử bi hùng

Vùng đất này từng là:

• Kinh đô Vijaya của Champa gần 500 năm
• Kinh đô Hoàng Đế của Tây Sơn (1778–1801)
• Chiến trường quyết định thiên hạ giữa Tây Sơn – Nguyễn

Một vùng đất đa tầng văn hóa và đậm khí phách con người.

Câu chuyện Võ Tánh – Ngô Tùng Châu không chỉ là lịch sử An Nhơn – Bình Định.
Nó là bản giao hưởng cuối cùng của thời loạn, vang vọng đến hôm nay.

Nguyễn Thị Xuân lan – Golden Life Travel