Thành Hoàng Đế Ở An Nhơn – Vùng Đất Linh Khí Hội Tụ

Hai lần là Kinh Đô – Nơi Ba Triều Đại Giao Thoa

Ở miền đất võ Bình Định, nay thuộc tỉnh Gia Lai, có một nơi mang trong mình những câu chuyện lịch sử oai hùng và bi tráng, xếp chồng bởi nhiều nền văn hóa – vùng đất duy nhất của Việt Nam từng được chọn làm kinh đô của hai vương triều, chứng nhân của ba thời đại lớn – Champa, Tây Sơn, và triều Nguyễn, đó là vùng đất An Nhơn, nay thuộc tỉnh Gia Lai.

Đứng ở An Nhơn, ta như đứng giữa một bản đồ thời gian:
Nơi Champa đã từng rực sáng suốt năm thế kỉ ( XI – XV )
Nơi Tây Sơn dựng cờ thay vận nước ( 1778 – 1801 )
Nơi triều Nguyễn ghi những nốt trầm cuối cùng trước khi bước sang thời mới.

Một vùng đất đa tầng lịch sử – đa lớp văn hóa – đa chiều cảm xúc.

I. Champa – Kinh đô Vijaya – 500 năm huy hoàng

Từ thế kỷ XI đến XV, Vijaya (Thành Đồ Bàn) tại An Nhơn là trái tim quyền lực của Champa.
Nơi đây từng là thủ đô của các vị vua kiêu hãnh đã khiến cả Đại Việt và Khmer phải dè chừng.

Vijaya – Kinh đô mạnh nhất Champa từng có nền văn minh rực rỡ, Kiến trúc tháp cổ – gạch nung, soi bóng trên những cánh đồng An Nhơn, hào thành, tường lũy… tất cả tạo nên một khu đô thị cổ quy mô hiếm có.
Vijaya không chỉ là một kinh đô, còn là tuyên ngôn về bản lĩnh và trí tuệ Champa: Vương Quốc biển từng hùng mạnh ở Đông Nam Á.

Năm 1471 sau trận tổng lực tấn công Đồ Bàn của vua Lê Thánh Tông, Đồ Bàn ngập trong khói lửa, rung lên hồi kết bi tráng, chấm dứt suốt 5 thế kỉ huy hoàng, rực rỡ.

Những vị vua vang danh gắn với Đồ Bàn

• Jaya Harivarman I: Người đánh bại quân Khmer, lập lại kỉ cương quốc gia.
• Chế Mân (Jaya Simhavarman III): Trị vì cuối thế kỉ XIII, đầu thế kỉ XIV, đóng đô tại Đồ Bàn, nổi tiếng với cuộc hôn phối chính trị cùng Huyền Trân Công Chúa, con gái vua Trần Nhân Tông.
• Chế Bồng Nga (Po Binasuor): Vị vua anh hùng thế kỉ XIV, từ hậu cứ Vijaya đã nhiều lần làm rung chuyển cả kinh thành Thăng Long. Đây là vị vua anh hùng, từng là nỗi ám ảnh của Đại Việt.
  Các vị vua Champa đã dùng Đồ Bàn làm nơi củng cố vương quyền và mở rộng lãnh thổ.

Cuộc tiến công của vua Lê Thánh Tông 1741 khiến Vijaya thất thủ.
Một kinh đô rực rỡ 500 năm khép lại, nhưng linh khí của Champa vẫn còn trong từng tháp gạch, từng viên đá, từng câu chuyện dân gian còn truyền lại đến hôm nay.

II. Tây Sơn – Thành Hoàng Đế – Hào khí trời Nam

Ba thế kỉ sau sự sụp đổ của Champa, vùng đất An Nhơn lại bừng thức.

Năm 1778, Nguyễn Nhạc chọn Đồ Bàn làm nơi dựng nghiệp và xây Thành Hoàng Đế, mở ra thời đại Tây Sơn oanh liệt – Kinh đô của một triều đại sấm sét.

Thành Hoàng Đế là trung tâm chỉ huy quân sự, hành chính và đối ngoại của Tây Sơn.
Từ đây, ba anh em Tây Sơn viết nên những trang sử nghìn năm hiếm có:

• Quét sạch quân Xiêm
• Chặn đứng quân Thanh
• Dẹp loạn Trịnh – Nguyễn: Mở ra hi vọng về một Việt Nam thống nhất, tự cường

Những trận chiến rung chuyển trời đất

Vùng đất linh khí An Nhơn đã chứng kiến bao cuộc chiến và vây hãm.

• Năm 1799 Nguyễn Ánh Chiếm thành Hoàng Đế và đổi tên thành thành Bình Định, giao cho Võ Tánh và Ngô Tùng Châu trấn thủ.
• Vua Quang Toản cử Trần Quang Diệu theo đường bộ, Võ Văn Dũng theo đường thủy từ Phú Xuân kéo quân tiến đánh, vây thành ( 1801 ), kéo dài khoảng 5 đến 6 tháng, là một trong những trận công thành khốc liệt nhất cuối thế kỉ XVIII – đầu thế kỉ XIX.
• Võ Tánh & Ngô Tùng Châu giữ thành trong tuyệt vọng nhưng vẫn trung nghĩa trọn đời. Ngoài thành, quân Tây Sơn vây chặt như nước dâng chậm nhưng chắc. Đến khoảng mùa hè 1801, thành Bình Định thất thủ. Hai tướng Nguyễn chọn cái chết và xin tha cho binh lính, người dân vô tội, biến khoảnh khắc cuối cùng bi thương thành một dấu son bi tráng. Và vì thế, An Nhơn không chỉ là vùng đất “hai lần là kinh đô” mà còn là kí ức lịch sử, và mỗi lớp thành là một tầng văn hóa – quyền lực – và những ngã rẽ lịch sử vinh quang và khắc nghiệt.

Thành Hoàng Đế ngày nay còn đó những dấu tích thành quách, cửa nam, hào nước… như lời nhắc về một triều đại Tây Sơn dẫu ngắn ngủi, nhưng rực rỡ đến nghẹn lòng.

III. Triều Nguyễn – Di dời thành về phía Đông Nam, cách thành cũ khoảng 5km, đặt tên Thành Quy Nhơn

Mùa hè 1802, Nguyễn Ánh tấn công thành Hoàng Đế, nhà Tây Sơn sụp đổ. Nguyễn Ánh lên ngôi năm 1802, lấy niên hiệu là Gia Long, mở ra vương triều Nguyễn tồn tại 13 đời cho đến 1945 khi Bảo Đại là vị vua thứ 13 cũng là cuối cùng của chế độ quân chủ phong kiến Việt Nam đã thoái vị, giao lại ấn kiến và quyền điều hành đất nước cho chính quyền cách mạng của Chủ Tích Hồ Chí Minh.

… Ngược dòng lịch sử, vào năm 1814 Vua Gia Long quyết định dời trung tâm hành chính ra vị trí mới, cách Đồ Bàn khoảng 6 km về phía Đông Nam – Xây thành Quy Nhơn. Thành này tồn tại đến 1946, trở thành dấu mốc cuối của lớp văn hóa thứ ba tại An Nhơn mang dấu ấn Triều Nguyễn.

Vậy là chỉ trong vài cây số, ba triều đại đã chồng lên nhau như ba lớp trầm tích lịch sử.

IV. An Nhơn ngày nay

An Nhơn không chỉ có tháp Chăm – Không chỉ có thành của nhà Tây Sơn – Không chỉ có dấu ấn triều Nguyễn. An Nhơn là nơi ba nền văn hóa gặp nhau mà không triệt tiêu nhau.
Chúng hòa vào đất, vào người, vào hồn thiêng sông núi để tạo nên một vùng linh địa hiếm có ở Việt Nam.

Đi giữa An Nhơn, ta dễ dàng bắt gặp:

• Tháp Cánh Tiên – Dáng đứng kiêu hãnh của Champa cổ
• Thành Hoàng Đế – Nơi hào quang Tây Sơn vẫn còn vọng lại
• Dấu tích thành Bình Định – âm hưởng của triều Nguyễn
• Những làng nghề hàng trăm năm tuổi – phục vụ các triều vương
• Những cánh đồng mênh mông ôm lấy thành cũ như ôm ký ức vùng kinh xưa.

Không nơi nào trong dải đất miền Trung có sự hội tụ văn hóa đầy tầng lớp như vậy.

V. Lời mời gọi: Hãy đến An Nhơn để hiểu sử Việt

Có những vùng đất không phải để đi lướt qua, mà để đứng lại, lắng nghe – An Nhơn là một vùng đất như thế – Nơi ba triều đại đã đi qua nhưng linh khí vẫn đang ở lại. Nếu ai yêu lịch sử, thích văn hóa, đam mê kiến trúc, hoặc đơn giản muốn cảm nhận mạch sống ngàn năm còn thở, An Nhơn là hành trình không thể bỏ lỡ.

_ Nguyễn Thị Xuân Lan