Làng Nón Ngựa Phú Gia

Di sản sống gần 300 năm của miền đất võ Tây Sơn

Giữa vùng đất Bình Định xưa – nay thuộc Gia Lai Đông, có một ngôi làng nhỏ đã âm thầm gìn giữ một nghề thủ công đặc biệt suốt gần 300 năm. Đó là làng nón ngựa Phú Gia, thuộc xã Xuân An, nơi những chiếc nón không chỉ dùng để che nắng che mưa mà còn là biểu tượng của tinh thần thượng võ, khí phách anh hùng và vẻ đẹp văn hóa của miền đất Tây Sơn.

Chiếc nón của những người cưỡi ngựa

Khác với những loại nón lá quen thuộc ở Việt Nam, nón ngựa Phú Gia được sinh ra dành cho những người cưỡi ngựa.

Tương truyền, từ thời Tây Sơn, những chiến binh trên lưng ngựa cần một loại nón vừa nhẹ, vừa bền, vừa có thể chống nắng mưa trên những chặng hành quân dài. Từ nhu cầu đó, người dân Phú Gia đã sáng tạo nên chiếc nón ngựa độc đáo với kết cấu chắc chắn nhưng thanh thoát.

Trải qua hàng trăm năm, chiếc nón đã vượt ra khỏi công năng sử dụng thông thường để trở thành một biểu tượng văn hóa của vùng đất võ Bình Định.

Ngày nay, mỗi khi nhắc đến Tây Sơn, bên cạnh roi Thuận Truyền, võ cổ truyền, trống trận hay những tháp Chăm cổ kính, người ta còn nhớ đến chiếc nón ngựa Phú Gia như một phần không thể tách rời của bản sắc địa phương.

Một kiệt tác thủ công mang hồn dân tộc

Điều làm nên giá trị đặc biệt của nón ngựa Phú Gia nằm ở sự tinh xảo trong từng công đoạn.

Để hoàn thiện một chiếc nón truyền thống, người thợ phải trải qua hàng chục bước thủ công từ chọn lá, xử lý nguyên liệu, làm khung, lên vành, chằm nón đến thêu hoa văn.

Khung nón được tạo từ giang và các vật liệu tự nhiên. Trên bề mặt nón, nghệ nhân thêu tay những họa tiết mang ý nghĩa tốt lành như:

• Long – Lân – Quy – Phụng
• Mai – Lan – Cúc – Trúc
• Các điển tích và hoa văn truyền thống Việt Nam.

Mỗi chiếc nón là một tác phẩm nghệ thuật mang dấu ấn riêng của người thợ.

Có những chiếc nón cao cấp mất nhiều tuần, thậm chí nhiều tháng để hoàn thành. Những sản phẩm tinh xảo nhất được xem như tác phẩm sưu tầm và quà tặng văn hóa có giá trị cao.

Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia

Năm 2024, Nghề chằm nón ngựa Phú Gia chính thức được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản Văn hóa Phi vật thể Quốc gia.

Đây không chỉ là niềm tự hào của người dân Phú Gia mà còn là sự ghi nhận đối với một nghề thủ công đã bền bỉ tồn tại qua nhiều thế hệ.

Hiện nay, hàng trăm hộ dân trong vùng vẫn tiếp tục duy trì nghề truyền thống, với nhiều nghệ nhân tâm huyết dành cả cuộc đời để truyền dạy kỹ thuật và giữ gìn tinh hoa của làng nghề.

Trải nghiệm “Một ngày làm nghệ nhân”

Điều hấp dẫn nhất đối với du khách khi đến Phú Gia không chỉ là ngắm nhìn những chiếc nón đẹp.

Du khách có cơ hội:

• Gặp gỡ các nghệ nhân làng nghề.
• Tìm hiểu lịch sử hình thành nón ngựa.
• Quan sát toàn bộ quy trình chế tác.
• Tự tay thử các công đoạn chằm nón.
• Thêu những đường chỉ đầu tiên trên vành nón.
• Chụp ảnh cùng các nghệ nhân và sản phẩm hoàn thiện.

Đó là trải nghiệm chạm tay vào di sản, nơi mỗi du khách đều có thể cảm nhận được sự kiên nhẫn, tỉ mỉ và niềm tự hào nghề nghiệp của người dân địa phương.

Điểm nhấn trên hành trình “Biển và Đại ngàn”

Trong không gian du lịch mới của tỉnh Gia Lai, làng nón ngựa Phú Gia giữ vị trí đặc biệt trên tuyến trải nghiệm văn hóa:

Biển Quy Nhơn – Đất Võ Tây Sơn – Đại ngàn Pleiku

Từ những bãi biển xanh của Quy Nhơn, du khách tìm về Phú Gia để khám phá nghề thủ công gần 300 năm tuổi, rồi tiếp tục hành trình lên cao nguyên Pleiku để cảm nhận nhịp sống của đại ngàn Tây Nguyên.

Ít nơi nào ở Việt Nam có thể mang đến sự kết hợp độc đáo giữa biển, võ học, di sản Champa, làng nghề truyền thống và văn hóa Tây Nguyên trong cùng một hành trình như vậy.

Giữ hồn di sản cho tương lai

Trong nhịp sống hiện đại, những nghề thủ công truyền thống luôn đứng trước nguy cơ mai một.

Tuy nhiên, tại Phú Gia, tiếng kim chằm nón vẫn đều đặn vang lên mỗi ngày như một lời nhắc nhở về cội nguồn văn hóa của vùng đất võ.

Mỗi chiếc nón được làm ra không chỉ là một sản phẩm thủ công, mà còn là câu chuyện về lịch sử, lòng tự hào quê hương và khát vọng gìn giữ di sản cho các thế hệ mai sau.

Đến với Phú Gia, du khách không chỉ mang về một chiếc nón.

Họ mang về một phần ký ức của miền đất Tây Sơn.

Nếu võ cổ truyền là linh hồn của đất võ Bình Định, thì nón ngựa Phú Gia chính là chiếc vương miện văn hóa của vùng đất ấy.

Nguyễn Thị Xuân Lan

Founder & CEO Golden Life Travel