Phong Cách Kiến Trúc Tháp Chăm Qua Các Thời Kỳ Lịch Sử Champa

Phong cách kiến trúc tháp Chăm thay đổi qua từng thời kỳ lịch sử Champa. Những khác biệt hiện ra từ dáng tháp, cách tổ chức cửa và vòm cho đến hoa văn trên thân tháp. Từ tháp Bánh Ít, bài viết lần theo những chi tiết ấy để giúp người đọc nhận ra nét riêng của từng giai đoạn.
Hành trình hơn một thiên niên kỉ sáng tạo nghệ thuật – từ những đền tháp cổ đến vẻ đẹp hùng vĩ của Vijaya và di sản văn hóa Chăm hôm nay.
Phong cách kiến trúc tháp Chăm qua các thời kỳ
Dọc miền Trung Việt Nam, những ngôi tháp Chăm cổ kính vẫn hiện diện trên các ngọn đồi, giữa đồng bằng, bên những dòng sông và trong không gian sinh sống của cộng đồng cư dân địa phương.
Trải qua nhiều thế kỷ, các công trình ấy không chỉ lưu giữ dấu ấn của một nền văn minh từng phát triển rực rỡ, mà còn phản ánh sự biến đổi của nghệ thuật, tôn giáo, kỹ thuật xây dựng và những trung tâm quyền lực trong lịch sử Champa.
Phong cách kiến trúc tháp Chăm không phải là một hình thức nghệ thuật bất biến. Từ những dấu tích sớm ở Mỹ Sơn, vẻ khỏe khoắn của Hòa Lai, sức biểu cảm của Đồng Dương, sự thanh thoát của Mỹ Sơn A1 đến những khối tháp uy nghi tại vùng Vijaya, mỗi thời kỳ đều để lại một ngôn ngữ thẩm mỹ riêng.
Điều đáng chú ý là sự thay đổi ấy không diễn ra theo một đường thẳng đơn giản. Những phong cách cũ và mới có thể cùng tồn tại, giao thoa và tiếp tục ảnh hưởng đến nhau. Một quần thể đền tháp cũng có thể trải qua nhiều lần xây dựng, mở rộng và tu bổ.
Vì vậy, nghiên cứu kiến trúc Champa không chỉ là xác định niên đại của những công trình cổ. Quan trọng hơn, đó là hành trình tìm hiểu tư duy sáng tạo, thế giới tâm linh và những biến chuyển lịch sử của cộng đồng đã kiến tạo nên chúng.
I. Nhận diện phong cách kiến trúc tháp Chăm như thế nào?
1. Phong cách kiến trúc được xác định như thế nào?
Trong lịch sử mỹ thuật, phong cách là tập hợp những đặc điểm tương đối ổn định về hình thức, tỷ lệ, kết cấu và trang trí, giúp nhận diện một nhóm công trình có quan hệ nghệ thuật hoặc niên đại gần nhau.
Đối với kiến trúc tháp Chăm, các nhà nghiên cứu thường xem xét nhiều yếu tố:
- Hình khối kiến trúc: tỷ lệ thân tháp, chiều cao, cấu trúc các tầng mái và sự phân chia những bộ phận chính.
- Hệ thống trang trí: cột ốp, cửa giả, vòm cửa, đường gờ, hoa văn và những chi tiết điêu khắc.
- Vật liệu và kỹ thuật: nghệ thuật xây dựng bằng gạch nung, kết hợp các cấu kiện đá và phương pháp tổ chức kết cấu.
- Biểu tượng tôn giáo: hình tượng thần linh, linh vật, không gian thờ tự và mối quan hệ giữa kiến trúc với nghi lễ.
- Bối cảnh lịch sử: trung tâm chính trị, sự bảo trợ của vương quyền, giao lưu văn hóa và những biến đổi trong đời sống xã hội.
Cần phân biệt phong cách kiến trúc với phong cách điêu khắc. Hai lĩnh vực có mối quan hệ mật thiết nhưng không hoàn toàn đồng nhất.
Một công trình có thể được xây dựng trong một thời kỳ, trong khi tượng thờ hoặc những hiện vật được phát hiện tại đó lại thuộc các giai đoạn khác nhau.
2. Các học giả đặt nền móng nghiên cứu nghệ thuật Champa
Việc khảo sát và phân loại nghệ thuật Champa có đóng góp quan trọng của nhiều thế hệ học giả.
Henri Parmentier (1871–1949) là một trong những người đặt nền móng cho công tác khảo sát, đo vẽ, mô tả và hệ thống hóa các di tích Champa. Công trình Inventaire descriptif des monuments Čams de l’Annam là nguồn tư liệu cơ bản về nhiều kiến trúc cổ.
Philippe Stern (1895–1979) có đóng góp nổi bật trong việc nghiên cứu sự phát triển của nghệ thuật Champa qua các thời kỳ. Trong tác phẩm L’art du Champa (ancien Annam) et son évolution xuất bản năm 1942, ông phân tích sự biến đổi của những yếu tố kiến trúc và trang trí để xây dựng một hệ thống phong cách có ảnh hưởng lâu dài.
Jean Boisselier (1912–1996) tiếp tục nghiên cứu sâu về điêu khắc, tín ngưỡng và hình tượng nghệ thuật Champa, góp phần làm rõ mối quan hệ giữa các phong cách và bối cảnh văn hóa.
Bên cạnh đó, những nghiên cứu khảo cổ học và lịch sử nghệ thuật của các học giả Việt Nam, trong đó có Trần Kỳ Phương, đã mở rộng cách tiếp cận di sản Champa trong mối liên hệ với không gian văn hóa, tôn giáo và lịch sử khu vực.
Các hệ thống phân kỳ được trình bày trong bài là khung tham khảo phổ biến, không phải một bảng niên đại tuyệt đối. Nhiều di tích vẫn có những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu và đối chiếu.
II. Phong cách Mỹ Sơn E1 – Những nền tảng sớm của nghệ thuật Champa


Niên đại tham khảo: Thế kỷ VII–VIII.
Phong cách Mỹ Sơn E1 được đặt tên theo nhóm di tích E1 tại thánh địa Mỹ Sơn, một trung tâm tôn giáo quan trọng của Champa.
Đây là giai đoạn sớm trong quá trình hình thành và phát triển nghệ thuật tôn giáo Champa còn được nhận diện qua những dấu tích khảo cổ.
Một trong những hiện vật tiêu biểu là đài thờ Mỹ Sơn E1, nổi bật với các hình chạm khắc trên sa thạch.
Các tác phẩm cho thấy ảnh hưởng của truyền thống nghệ thuật Ấn Độ, đặc biệt trong hệ thống biểu tượng tôn giáo và hình tượng thần linh. Tuy nhiên, những yếu tố ấy đã được tiếp nhận và chuyển hóa bằng tư duy tạo hình của nghệ nhân Champa.
Nghệ thuật Mỹ Sơn E1 không chỉ có ý nghĩa vì niên đại sớm. Nó còn chứng minh rằng ngay từ những thế kỷ đầu, nghệ nhân Champa đã có khả năng lựa chọn, thích nghi và sáng tạo trên cơ sở những ảnh hưởng văn hóa từ bên ngoài.
Do nhiều kiến trúc gốc không còn nguyên vẹn, việc nhận diện phong cách này phụ thuộc đáng kể vào hiện vật điêu khắc, dấu tích kiến trúc và tư liệu khảo cổ.
Giá trị nổi bật: Mỹ Sơn E1 phản ánh những nền tảng ban đầu của nghệ thuật tôn giáo Champa, khi các yếu tố văn hóa Ấn Độ được chuyển hóa thành ngôn ngữ tạo hình mang dấu ấn bản địa.
III. Phong cách Hòa Lai – Sự trưởng thành của nghệ thuật kiến trúc gạch

Niên đại tham khảo: Cuối thế kỷ VIII đến đầu thế kỷ IX.
Phong cách Hòa Lai được đặt tên theo nhóm tháp Hòa Lai tại khu vực Ninh Thuận trước đây.
Nếu Mỹ Sơn E1 giúp nhận diện những nền tảng sớm của nghệ thuật Champa, thì Hòa Lai cho thấy sự phát triển rõ rệt trong tổ chức hình khối và trang trí kiến trúc.
Các công trình thuộc phong cách này thường có thân tháp khỏe khoắn, hệ thống cột ốp nổi rõ, những vòm cửa được trang trí phong phú và các mảng tường chia thành nhiều nhịp.
Điểm đặc biệt nằm ở sự kết hợp giữa khối kiến trúc chắc khỏe với những chi tiết trang trí tương đối tinh xảo.
Các đường gờ, cột ốp và vòm cửa không chỉ làm phong phú bề mặt mà còn góp phần tạo nên nhịp điệu thị giác, khiến công trình vừa vững chãi vừa sinh động.
Sự phát triển của phong cách Hòa Lai cho thấy nghệ nhân Champa đã đạt được trình độ đáng kể trong kỹ thuật tổ chức và trang trí kiến trúc bằng gạch.
Giá trị nổi bật: Hòa Lai đánh dấu sự trưởng thành của nghệ thuật xây dựng tháp gạch, đồng thời tạo tiền đề cho những chuyển biến phong phú của kiến trúc Champa trong các thế kỷ tiếp theo.
IV. Phong cách Đồng Dương – Sức mạnh biểu cảm và dấu ấn Phật giáo Đại thừa

Niên đại tham khảo: Cuối thế kỷ IX đến đầu thế kỷ X.
Phong cách Đồng Dương gắn với Phật viện Đồng Dương, một trung tâm Phật giáo Đại thừa quan trọng được thành lập dưới thời vua Indravarman II vào năm 875.
Trong lịch sử nghệ thuật Champa, Đồng Dương nổi bật bởi một ngôn ngữ tạo hình mạnh mẽ và giàu sức biểu cảm.
Các tác phẩm điêu khắc thuộc phong cách này thường thể hiện khuôn mặt có đường nét nổi rõ, đôi mắt lớn, môi dày, những hình khối chắc khỏe và hệ thống trang trí phong phú.
Những hình tượng thần linh, Bồ Tát và các nhân vật bảo hộ được thể hiện với sức sống mãnh liệt, đôi khi tạo cảm giác dữ dội.
Đó không phải là sự thiếu tinh tế, mà là một lựa chọn thẩm mỹ nhằm nhấn mạnh sức mạnh tinh thần và sự hiện diện của thế giới thiêng.
Đồng Dương và sự đa dạng tôn giáo của Champa
Sự phát triển của Phật viện Đồng Dương cho thấy vị trí quan trọng của Phật giáo Đại thừa trong một giai đoạn lịch sử Champa.
Tuy nhiên, không nên hiểu rằng Phật giáo hoàn toàn thay thế các truyền thống Ấn Độ giáo. Những hệ thống tín ngưỡng khác nhau đã cùng tồn tại và tương tác trong đời sống văn hóa. Phong cách Đồng Dương vì vậy phản ánh không chỉ sự thay đổi về nghệ thuật mà còn cả tính đa dạng của đời sống tôn giáo Champa.
Do phần lớn kiến trúc nguyên gốc của Phật viện không còn, các nhận định về phong cách Đồng Dương hiện dựa nhiều vào dấu tích khảo cổ, tư liệu khảo sát và nghệ thuật điêu khắc.
Giá trị nổi bật: Đồng Dương là một trong những phong cách có cá tính mạnh nhất của nghệ thuật Champa, đặc biệt trong nghệ thuật điêu khắc và biểu đạt thế giới tâm linh.
V. Phong cách Mỹ Sơn A1 – Vẻ đẹp thanh thoát và sự hài hòa của kiến trúc thế kỉ X

Niên đại tham khảo: Thế kỷ X.
Phong cách Mỹ Sơn A1 được đặt tên theo ngôi tháp A1 tại thánh địa Mỹ Sơn, một công trình từng được đánh giá rất cao về nghệ thuật kiến trúc.
Ngôi tháp gốc đã bị phá hủy trong chiến tranh, nhưng các bản vẽ, ảnh tư liệu và những dấu tích còn lại vẫn có giá trị quan trọng đối với nghiên cứu.
Nếu nghệ thuật Đồng Dương gây ấn tượng bởi sức mạnh biểu cảm, thì phong cách Mỹ Sơn A1 thường được nhận diện qua sự thanh thoát và hài hòa.
Thân tháp, hệ thống cột ốp, cửa giả và các tầng mái được tổ chức thành một tổng thể cân đối. Những chi tiết trang trí không chỉ làm đẹp từng bộ phận mà còn góp phần tạo nên sự thống nhất của toàn bộ công trình.
Vẻ đẹp của tỷ lệ và nhịp điệu kiến trúc
Một trong những thành tựu đáng chú ý của Mỹ Sơn A1 là khả năng phối hợp giữa chiều cao, chiều rộng và những chi tiết trang trí. Các bộ phận kiến trúc được tổ chức để tạo cảm giác nhẹ nhàng, vươn cao mà không làm mất đi sự vững chắc. Đây là biểu hiện của một tư duy thẩm mĩ đề cao sự cân đối và tính thống nhất. Tuy nhiên, không nên xem Mỹ Sơn A1 là đỉnh cao tuyệt đối để đánh giá các phong cách khác. Mỗi thời kỳ có những quan niệm nghệ thuật và yêu cầu tôn giáo riêng.
Giá trị nổi bật: Mỹ Sơn A1 thể hiện trình độ tinh tế của kiến trúc Champa thế kỷ X, đặc biệt trong nghệ thuật tổ chức tỷ lệ, hình khối và trang trí.
VI. Tháp Bánh Ít trong lịch sử kiến trúc Champa

Niên đại tham khảo: Thế kỷ XI đến đầu thế kỷ XII.
Sau thời kỳ phát triển của phong cách Mỹ Sơn A1, nghệ thuật kiến trúc Champa bước vào một giai đoạn chuyển biến đáng chú ý.
Nhiều công trình bắt đầu thể hiện sự kết hợp giữa vẻ thanh thoát của những phong cách trước và xu hướng nhấn mạnh hình khối mạnh mẽ hơn.
Các di tích thường được thảo luận trong nhóm chuyển tiếp hoặc những giai đoạn liên quan gồm Bình Lâm, Tháp Bánh Ít và một số công trình khác tại miền Trung.
Tháp Bánh Ít – Một quần thể, nhiều biểu hiện kiến trúc
Tháp Bánh Ít, tại vùng Tuy Phước thuộc Bình Định trước đây, nay thuộc tỉnh Gia Lai, là một quần thể tiêu biểu để nghiên cứu sự biến đổi của kiến trúc Champa. Bốn công trình còn đứng vững được bố trí trên những cao trình khác nhau của một ngọn đồi.
Tháp Chính nổi bật với hình khối vươn cao và cấu trúc mái nhiều tầng. Tháp Cổng đóng vai trò quan trọng trong tổ chức lối tiếp cận không gian thờ tự. Tháp Yên Ngựa có bộ mái dài, cong đặc biệt, khác với hình thức tháp thờ chính thường gặp. Tháp Bia góp phần hoàn thiện bố cục kiến trúc của quần thể.
Điểm hấp dẫn của Tháp Bánh Ít không chỉ nằm ở từng ngôi tháp mà còn ở mối quan hệ giữa các công trình. Những hình thức kiến trúc khác nhau cùng hiện diện, tạo nên một tổng thể phong phú.
Quần thể thường được nghiên cứu trong mối liên hệ với sự chuyển biến từ phong cách Mỹ Sơn A1 sang phong cách Bình Định. Tuy nhiên, việc xác định niên đại và phong cách của từng công trình cần dựa trên khảo sát và nghiên cứu chuyên biệt.
Ý nghĩa của thời kỳ chuyển tiếp
Trong lịch sử nghệ thuật, chuyển tiếp không có nghĩa là một giai đoạn chưa hoàn thiện. Trái lại, đây thường là thời điểm các hình thức nghệ thuật được thử nghiệm, điều chỉnh và kết hợp.
Tháp Bánh Ít giúp người nghiên cứu quan sát quá trình ấy thông qua sự đa dạng của hình khối, cấu trúc mái và tổ chức không gian.
Giá trị nổi bật: Giai đoạn chuyển tiếp thế kỷ XI–XII phản ánh sự vận động linh hoạt của kiến trúc Champa, đồng thời tạo nền tảng cho sự phát triển mạnh mẽ của nghệ thuật tại vùng Vijaya.
Bài viết tham khảo
Bài 1: Tháp Bánh Ít – Kiệt tác kiến trúc Champa gần nghìn năm tuổi.
Bài 2: Kiến trúc Tháp Bánh Ít qua góc nhìn các học giả quốc tế.
VII. Phong cách Bình Định – Nghệ thuật kiến trúc hùng vĩ của thời kỳ Vijaya
Niên đại tham khảo: Chủ yếu thế kỷ XII–XIII.
Phong cách Bình Định gắn với sự phát triển của nghệ thuật Champa tại vùng Vijaya, một trung tâm chính trị và văn hóa quan trọng trong lịch sử. Đây là giai đoạn kiến trúc Champa để lại nhiều công trình gây ấn tượng mạnh bởi chiều cao, quy mô và nghệ thuật tổ chức hình khối.
Các đại diện nổi bật gồm Tháp Dương Long, Tháp Cánh Tiên, Tháp Đôi và những công trình có liên hệ phong cách tại vùng Bình Định xưa.
1. Từ vẻ thanh thoát đến sức mạnh của hình khối
So với phong cách Mỹ Sơn A1, nhiều công trình thuộc phong cách Bình Định có xu hướng nhấn mạnh khối tích và tính uy nghi.
Thân tháp cao lớn, các mảng tường rộng và hệ thống đường gờ tạo nên những nhịp điệu kiến trúc mạnh mẽ. Tuy nhiên, sự đồ sộ không đồng nghĩa với việc giảm bớt tính nghệ thuật. Những công trình thuộc phong cách này vẫn thể hiện trình độ cao trong việc phối hợp gạch, đá và những chi tiết trang trí.
2. Tháp Dương Long – Khát vọng kiến tạo công trình cao lớn

Tháp Dương Long là một trong những quần thể kiến trúc tiêu biểu của vùng Vijaya. Ba ngôi tháp nổi bật bởi chiều cao, hình khối mạnh mẽ và hệ thống trang trí bằng sa thạch. Sự kết hợp giữa vật liệu gạch và các bộ phận kiến trúc bằng đá tạo nên một ngôn ngữ nghệ thuật đặc sắc. Những chi tiết trang trí ở phần mái, thân tháp và các bộ phận chuyển tiếp cho thấy trình độ kỹ thuật cùng khả năng sáng tạo của nghệ nhân Champa.
Tháp Dương Long có thể được nhìn nhận như một biểu hiện tiêu biểu của xu hướng kiến trúc đồ sộ trong giai đoạn này.
3. Tháp Cánh Tiên – Sự thanh thoát trong vẻ uy nghi
Tháp Cánh Tiên nằm trong khu vực thành Đồ Bàn xưa, gắn với không gian lịch sử Vijaya. Ngôi tháp nổi bật với thân kiến trúc cao và những chi tiết trang trí tạo cảm giác vươn lên ở phần mái. Dù mang nhiều đặc điểm của phong cách Bình Định, công trình vẫn có vẻ thanh thoát riêng. Điều đó cho thấy nghệ thuật Champa không phát triển theo một khuôn mẫu cứng nhắc.
Ngay trong cùng một giai đoạn, các nghệ nhân vẫn có thể lựa chọn những cách tổ chức hình khối và trang trí khác nhau.
4. Tháp Đôi – Dấu ấn giao lưu nghệ thuật khu vực

Tháp Đôi tại Quy Nhơn có hình thức kiến trúc khác biệt so với nhiều ngôi tháp Chăm truyền thống. Đặc biệt, cấu trúc phần mái thường được liên hệ với những ảnh hưởng của nghệ thuật Khmer. Sự tương đồng này gợi mở những mối quan hệ giao lưu văn hóa và nghệ thuật giữa Champa với các khu vực lân cận.
Tuy nhiên, ảnh hưởng phong cách không đồng nghĩa với bằng chứng trực tiếp về nguồn gốc của nghệ nhân xây dựng. Việc xác định những mối quan hệ nghệ thuật cần dựa trên sự kết hợp giữa khảo cổ học, lịch sử và nghiên cứu so sánh.
5. Phong cách Bình Định và vai trò lịch sử của Vijaya

Sự phát triển của kiến trúc Bình Định có thể được xem xét trong bối cảnh Vijaya giữ vai trò quan trọng trong đời sống chính trị, kinh tế và văn hóa Champa. Những công trình tôn giáo quy mô lớn phản ánh khả năng huy động nguồn lực, trình độ kỹ thuật và sự bảo trợ nghệ thuật. Tuy nhiên, quy mô kiến trúc không phải thước đo duy nhất của sự thịnh vượng. Mỗi công trình còn chịu ảnh hưởng của chức năng tôn giáo, điều kiện địa phương và hoàn cảnh xây dựng.
Giá trị nổi bật: Phong cách Bình Định là một giai đoạn sáng tạo đặc sắc của kiến trúc Champa, nổi bật bởi hình khối uy nghi, kỹ thuật xây dựng và nghệ thuật trang trí phong phú.
VIII. Kiến trúc Champa giai đoạn muộn – Sự tiếp nối và thích nghi của truyền thống
Niên đại tham khảo: Từ thế kỷ XIII đến khoảng thế kỷ XVII, tùy công trình.
Sau thời kỳ phát triển mạnh của nghệ thuật Vijaya, kiến trúc Champa tiếp tục biến đổi trong những điều kiện lịch sử mới.
Các công trình như Pô Klong Garai, Pô Rômê và một số di tích khác cho thấy sự tiếp nối của truyền thống xây dựng tháp gạch tại những khu vực khác nhau.
1. Pô Klong Garai – Kiến trúc gắn với đời sống tín ngưỡng

Quần thể Pô Klong Garai tại khu vực Phan Rang là một trong những đại diện tiêu biểu của kiến trúc Champa giai đoạn muộn. Công trình nổi bật với bố cục kiến trúc rõ ràng, thân tháp vươn cao và hệ thống trang trí đặc trưng. Điều làm nên giá trị đặc biệt của Pô Klong Garai không chỉ nằm ở hình thức kiến trúc. Đây còn là một không gian có vị trí quan trọng trong đời sống tín ngưỡng của cộng đồng Chăm.
Di sản vì vậy không chỉ tồn tại như một chứng tích khảo cổ, mà còn gắn với những thực hành văn hóa được tiếp nối qua nhiều thế hệ.
2. Pô Rômê – Dấu ấn của những biến đổi lịch sử

Tháp Pô Rômê gắn với một giai đoạn muộn hơn trong lịch sử Champa. Công trình tiếp tục sử dụng truyền thống kiến trúc gạch, đồng thời thể hiện những đặc điểm riêng về hình thức và tổ chức không gian thờ tự.
Sự biến đổi của kiến trúc gắn với những chuyển biến trong đời sống chính trị, xã hội và tín ngưỡng.
3. Vì sao không nên gọi đơn giản là thời kỳ suy tàn?
Một cách nhìn thường gặp là đánh giá các công trình muộn như biểu hiện của sự suy giảm nghệ thuật. Nhận định này cần được xem xét thận trọng. Sự thay đổi về quy mô hoặc mức độ trang trí không nhất thiết phản ánh sự suy giảm khả năng sáng tạo. Nó có thể cho thấy những biến đổi về nhu cầu tôn giáo, nguồn lực kinh tế, trung tâm quyền lực và bản sắc địa phương.
Quan trọng hơn, văn hóa Chăm không kết thúc cùng những biến động chính trị trong lịch sử. Cộng đồng Chăm vẫn tiếp tục gìn giữ ngôn ngữ, tín ngưỡng, lễ hội, nghề thủ công và những truyền thống văn hóa đặc sắc.
Giá trị nổi bật: Kiến trúc Champa giai đoạn muộn thể hiện khả năng tiếp nối và thích nghi của một truyền thống nghệ thuật trong những hoàn cảnh lịch sử khác nhau.
IX. Những đặc điểm xuyên suốt các phong cách kiến trúc tháp Chăm
Mặc dù có nhiều khác biệt về hình thức, các phong cách kiến trúc Champa vẫn chia sẻ một số nguyên lý cơ bản.
1. Kalan và biểu tượng núi thiêng Meru
Trong nhiều quần thể đền tháp Champa, Kalan là công trình thờ tự trung tâm. Hình thức kiến trúc vươn cao thường được liên hệ với biểu tượng núi Meru trong vũ trụ quan Ấn Độ giáo. Đây là một cách diễn giải quan trọng về ý nghĩa tôn giáo của kiến trúc. Tuy nhiên, không phải mọi công trình đều có bố cục hoặc chức năng giống nhau.
2. Nghệ thuật xây dựng bằng gạch nung
Gạch nung là vật liệu chủ đạo trong nhiều công trình kiến trúc Champa. Khả năng tổ chức những khối gạch thành các cấu trúc cao lớn, bền vững và có hình thức trang trí phức tạp là một thành tựu kỹ thuật đáng chú ý.
Nhiều công trình còn kết hợp gạch với sa thạch. Các phương pháp xây dựng, xử lý vật liệu và liên kết gạch đã được nghiên cứu trong nhiều thập kỉ. Tuy nhiên, không nên khẳng định toàn bộ đền tháp Champa được xây dựng bằng một kỹ thuật duy nhất.
3. Cửa chính, cửa giả và ý nghĩa phương hướng
Nhiều ngôi tháp Chăm có cửa chính hướng Đông, gắn với ý nghĩa tôn giáo của hướng mặt trời mọc. Các mặt còn lại thường được tổ chức bằng hệ thống cửa giả, cột ốp và những chi tiết trang trí. Những yếu tố ấy góp phần tạo nhịp điệu kiến trúc và biểu đạt ý nghĩa biểu tượng. Đây là đặc điểm phổ biến, không phải quy tắc tuyệt đối cho mọi công trình.
4. Kiến trúc và điêu khắc – Hai thành tố không thể tách rời
Nghệ thuật kiến trúc Champa có mối quan hệ mật thiết với điêu khắc. Những hình tượng Shiva, Vishnu, Brahma, các vị Bồ Tát, vũ nữ, linh vật và những mô típ trang trí khác phản ánh đời sống tín ngưỡng phong phú. Sự thay đổi của các hình tượng ấy là nguồn tư liệu quan trọng để nghiên cứu lịch sử nghệ thuật.
Vì vậy, muốn hiểu đầy đủ một phong cách kiến trúc, cần nghiên cứu đồng thời hình thức công trình, các hiện vật điêu khắc và bối cảnh tôn giáo.
X. So sánh các phong cách – Sự phát triển của nghệ thuật không phải một đường thẳng
Nhìn lại lịch sử kiến trúc Champa, có thể nhận thấy những chuyển biến nổi bật. Mĩ Sơn E1 phản ánh sự hình thành những nền tảng nghệ thuật tôn giáo.
Hòa Lai cho thấy sự phát triển của kỹ thuật tổ chức kiến trúc gạch.
Đồng Dương nổi bật bởi sức mạnh biểu cảm, đặc biệt trong điêu khắc Phật giáo.
Mỹ Sơn A1 thể hiện xu hướng đề cao tỷ lệ cân đối và vẻ đẹp thanh thoát.
Giai đoạn chuyển tiếp thế kỷ XI–XII cho thấy sự giao thoa giữa những ngôn ngữ nghệ thuật.
Phong cách Bình Định nhấn mạnh hình khối, chiều cao và vẻ uy nghi của công trình.
Các kiến trúc muộn phản ánh sự tiếp nối và thích nghi của truyền thống nghệ thuật trong những điều kiện lịch sử mới.
Tuy nhiên, không nên xem phong cách sau nhất thiết đẹp hơn hoặc hoàn thiện hơn phong cách trước. Mỗi phong cách cần được đánh giá trong bối cảnh lịch sử, tôn giáo và văn hóa đã hình thành nên nó.
Đây cũng là lý do việc nghiên cứu nghệ thuật Champa cần kết hợp khảo cổ học, lịch sử, mỹ thuật, tôn giáo học và nhân học.
XI. Giá trị của các phong cách kiến trúc Champa đối với du lịch di sản hôm nay
Hiểu được sự phát triển của các phong cách kiến trúc Champa mở ra một cách tiếp cận mới trong thiết kế sản phẩm du lịch văn hóa. Thay vì chỉ giới thiệu tên di tích, niên đại và chiều cao, một hành trình có chiều sâu có thể giúp du khách nhận diện sự thay đổi của nghệ thuật qua từng thời kỳ.
Tại Mỹ Sơn, du khách có thể tìm hiểu những phong cách sớm và sự phát triển của kiến trúc tôn giáo Champa.
Tại vùng Vijaya xưa, những công trình như Tháp Bánh Ít, Bình Lâm, Cánh Tiên, Dương Long và Tháp Đôi mở ra cơ hội nghiên cứu sự chuyển biến từ phong cách thanh thoát sang những hình thức kiến trúc uy nghi, giàu tính hình khối.
Tại khu vực Phan Rang, những di tích như Pô Klong Garai và Pô Rômê giúp du khách nhận ra mối liên hệ giữa kiến trúc cổ và đời sống tín ngưỡng của cộng đồng Chăm hôm nay.
Từ tham quan di tích đến trải nghiệm tri thức di sản
Đối với Golden Life Travel, thế mạnh tại Quy Nhơn và vùng Gia Lai phía Đông tạo điều kiện phát triển những hành trình chuyên đề về văn hóa Vijaya. Một sản phẩm du lịch di sản có thể kết hợp tham quan kiến trúc, đối chiếu phong cách, tìm hiểu hiện vật, khám phá bối cảnh lịch sử và giao lưu với những người nghiên cứu văn hóa.
Những hành trình như vậy phù hợp với khách yêu lịch sử, kiến trúc sư, sinh viên, nhà nghiên cứu, du khách quốc tế và các đoàn tham quan chuyên đề.
Điều quan trọng là thông tin thuyết minh phải có cơ sở khoa học, phân biệt rõ giữa dữ kiện đã được kiểm chứng với giả thuyết hoặc cách diễn giải.
Du lịch di sản không chỉ là đưa du khách đến một công trình cổ. Đó còn là quá trình giúp họ hiểu vì sao công trình ấy ra đời, mang giá trị gì và cần được gìn giữ như thế nào.
Bài tham khảo: Tháp Bánh Ít – Từ thánh địa Champa đến di sản Gia Lai hôm nay.
XII. Kết luận – Những ngôi tháp là ký ức của một nền văn minh
Trải qua hơn một thiên niên kỷ, nghệ thuật kiến trúc Champa đã hình thành một hệ thống phong cách phong phú.
Từ những dấu tích sớm tại Mỹ Sơn, vẻ khỏe khoắn của Hòa Lai, sức biểu cảm của Đồng Dương, sự thanh thoát của Mỹ Sơn A1 đến những công trình uy nghi tại Vijaya và các ngôi tháp gắn với đời sống tín ngưỡng Chăm giai đoạn muộn, mỗi thời kỳ đều để lại dấu ấn riêng.
Những ngôi tháp không chỉ phản ánh kỹ thuật xây dựng hay quan niệm thẩm mỹ. Chúng còn lưu giữ câu chuyện về tôn giáo, quyền lực, sự giao lưu văn hóa và khả năng sáng tạo của con người. Đặc biệt, các di tích tại vùng Vijaya xưa cho thấy vị trí quan trọng của Bình Định trước đây, nay thuộc tỉnh Gia Lai, trong lịch sử nghệ thuật Champa.
Hiểu được sự phát triển của các phong cách kiến trúc giúp chúng ta nhìn những ngôi tháp bằng một cách khác. Không chỉ là những công trình cổ kính giữa cảnh quan. Mỗi ngôi tháp là một phần lịch sử, một tác phẩm nghệ thuật và một di sản cần được tiếp tục nghiên cứu, bảo vệ, trao truyền.
Bảo tồn di sản Champa không chỉ là gìn giữ những viên gạch cổ, mà còn là gìn giữ tri thức, ký ức và khả năng đối thoại của các thế hệ hôm nay với một nền văn minh từng rực rỡ trên dải đất miền Trung.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Henri Parmentier (1909–1918). Inventaire descriptif des monuments Čams de l’Annam. Ernest Leroux, Paris. Công trình khảo sát, đo vẽ và mô tả hệ thống di tích Champa.
2. Philippe Stern (1942). L’art du Champa (ancien Annam) et son évolution. Công trình nghiên cứu sự phát triển của nghệ thuật Champa, đặc biệt qua các yếu tố kiến trúc và trang trí.
Bản dịch tiếng Việt: Nghệ thuật Champa (Trung kỳ xưa) và quá trình diễn tiến, NXB Văn hóa dân tộc, 2022.
3. Jean Boisselier (1963). La statuaire du Champa: Recherches sur les cultes et l’iconographie. Nghiên cứu nghệ thuật điêu khắc, tín ngưỡng và hình tượng Champa.
4. Trần Kỳ Phương. Các công trình nghiên cứu về lịch sử nghệ thuật, kiến trúc và không gian văn hóa tôn giáo Champa. Cần bổ sung tên ấn phẩm cụ thể khi sử dụng một nhận định chuyên biệt.
5. Cục Di sản văn hóa – Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Các hồ sơ, bài giới thiệu di tích và tài liệu chuyên môn về Khu đền tháp Mỹ Sơn, Phật viện Đồng Dương và hệ thống di sản Champa.
6. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia. Các tư liệu giới thiệu nghiên cứu nghệ thuật Champa, hiện vật điêu khắc và những ấn phẩm khoa học liên quan.
Lưu ý tư liệu: Các mốc niên đại và phân loại phong cách trong bài mang tính khái quát. Việc xác định niên đại chính xác của từng công trình cần đối chiếu với hồ sơ khảo cổ và các nghiên cứu chuyên biệt.
Tổng hợp và biên soạn: Nguyễn Thị Xuân Lan
Founder & CEO – Golden Life Travel
Nghiên cứu và phát triển sản phẩm du lịch văn hóa, di sản Champa.
Bài viết tổng hợp các công trình nghiên cứu lịch sử mỹ thuật, khảo cổ học và kiến trúc Champa, kết hợp góc nhìn của người làm du lịch trong việc gìn giữ, giới thiệu và phát huy giá trị di sản văn hóa.
Golden Life Travel – Go and Live More!
Tham khảo tour có Tháp Bánh Ít
| Tour | Link trực tiếp |
|---|---|
| 1. Tour Tây Sơn Tam Kiệt – 1 ngày | Xem tour |
| 2. Tour cội nguồn chữ Quốc ngữ – 1 ngày | Xem tour |
| 3. Tour Quy Nhơn 3N2Đ – Sử thi miền Đất Võ | Xem tour |
| 4. Hành trình Sử thi Bình Định – 3N2Đ | Xem tour |
| 5. Hành hương cố đô Champa & Phật tích cổ – 4N3Đ | Xem tour |
| 6. Quy Nhơn – Pleiku – Kon Tum – 5N4Đ | Xem tour |
| 7. Đại Ngàn Chạm Biển Xanh – 5N4Đ | Xem tour |
| 8. Quy Nhon – Heritage, Ocean & Local Life – 5N4Đ | Xem tour tiếng Anh |
Tham khảo tour có Tháp Đôi
| Tour | Link trực tiếp |
|---|---|
| 1. Tour Tây Sơn Tam Kiệt – 1 ngày | Xem tour |
| 2. Tour cội nguồn chữ Quốc ngữ – 1 ngày | Xem tour |
| 3. Tour Quy Nhơn 3N2Đ – Sử thi miền Đất Võ | Xem tour |
| 4. Hành trình Sử thi Bình Định – 3N2Đ | Xem tour |
| 5. Hành hương cố đô Champa & Phật tích cổ – 4N3Đ | Xem tour |
| 6. Quy Nhơn – Pleiku – Kon Tum – 5N4Đ | Xem tour |
| 7. Đại Ngàn Chạm Biển Xanh – 5N4Đ | Xem tour |
| 8. Quy Nhon – Heritage, Ocean & Local Life – 5N4Đ | Xem tour tiếng Anh |
Các chương trình trên có nhắc Tháp Bánh Ít trong lịch trình hoặc phần mô tả tour. Riêng Tour Tây Sơn Tam Kiệt, trang có thông tin chưa thống nhất: phần hỏi đáp ghi Tháp Bánh Ít, trong khi mục chi tiết tour ghi Tháp Dương Long. Chị nên thống nhất điểm tham quan trước khi quảng bá. Vietnam DMC & Tailor-Made Tours+7
B. Tour có Tháp Đôi – Quy Nhơn
| Tour | Link trực tiếp |
|---|---|
| 9. City Tour Quy Nhơn – Khoa học & Văn hóa | Xem tour |
| 10. Tour Khoa học & City Tour Quy Nhơn | Xem tour |
| 11. City Tour Quy Nhơn 6 tiếng – Khách tàu biển | Xem tour |
| 12. Tour Quy Nhơn – Tuy Hòa 4N3Đ | Xem tour |
Các trang này đều liệt kê Tháp Đôi là điểm tham quan. Tour Quy Nhơn – Tuy Hòa còn có Tháp Nhạn tại Phú Yên. Vietnam DMC & Tailor-Made Tours+3
C. Tour có Tháp Dương Long và Tháp Nhạn
| Tour | Link trực tiếp |
|---|---|
| 13. Tây Sơn Tam Kiệt – Tháp Dương Long – 1 ngày | Xem tour |
| 14. Quy Nhơn – Tuy Hòa – Tháp Nhạn – 1 ngày | Xem tour |
| 15. Phú Yên 3N2Đ – Tháp Nhạn, Mũi Điện | Xem tour |
| 16. Tuy Hòa – Làng Mây – 3N2Đ | Xem tour |
Hãy nói cho Golden Life Travel biết hành trình bạn mong muốn? Số người? Số ngày? Dự toán ngân sách, chúng tôi sẽ lên thiết kế tour, tư vấn và báo giá cho Bạn!
GOLDEN LIFE TRAVEL – Go And Live More!
Goldenlifetravel.vn
Info@goldenlifetravel.vn