Tháp Bánh Ít – Kiệt Tác Kiến Trúc Champa Gần Nghìn Năm Tuổi

Kiến trúc Tháp Bánh Ít – Bốn ngôi tháp độc đáo
Kiến trúc Tháp Bánh Ít – Bốn ngôi tháp độc đáo

Tháp Bánh Ít là một kiệt tác kiến trúc Champa gần 1.000 năm tuổi, tọa lạc trên ngọn đồi thuộc vùng Tuy Phước, tỉnh Gia Lai (Bình Định trước đây). Quần thể bốn ngôi tháp gạch đỏ không chỉ nổi bật bởi vẻ đẹp cổ kính mà còn lưu giữ những giá trị đặc sắc về lịch sử, nghệ thuật và tín ngưỡng của vương quốc Champa.

Trên hành trình từ Quy Nhơn đi về phía Bắc, giữa vùng đồng bằng Tuy Phước, du khách có thể bắt gặp một quần thể kiến trúc cổ nổi bật trên ngọn đồi xanh.

Đó là Tháp Bánh Ít, một trong những quần thể đền tháp Champa có giá trị nghệ thuật đặc sắc còn tồn tại ở Việt Nam.

Tháp Bánh Ít tọa lạc tại xã Tuy Phước 3, tỉnh Gia Lai, thuộc địa bàn huyện Tuy Phước, tỉnh Bình Định trước khi sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025.

Theo các tài liệu nghiên cứu, quần thể được xây dựng vào khoảng cuối thế kỷ XI đến đầu thế kỷ XII, gắn với giai đoạn phát triển của vùng Vijaya trong lịch sử Champa.

Gần một thiên niên kỷ trôi qua, những ngôi tháp vẫn hiện diện giữa thiên nhiên, trở thành chứng tích quý giá về đời sống tôn giáo, trình độ kỹ thuật và khả năng sáng tạo nghệ thuật của người Chăm xưa.

Tháp Bánh Ít không chỉ gây ấn tượng bởi vẻ đẹp cổ kính. Điều khiến công trình trở nên đặc biệt chính là sự kết hợp giữa kiến trúc, địa hình, nghệ thuật điêu khắc và tư tưởng tôn giáo.

Tháp Cổng Tháp Bánh Ít với lối bậc thang dẫn lên kiến trúc Champa cổ tại Gia Lai
Tháp Cổng với lối bậc thang dẫn lên kiến trúc Champa cổ tại Gia Lai

Trong các tài liệu nghiên cứu và ghi chép lịch sử, quần thể còn được biết đến với những tên gọi như Tháp Bạc, Tháp Cầu Bà Di.

Tên gọi Tháp Bánh Ít lại xuất phát từ cách nhìn rất gần gũi của người dân địa phương.

Từ xa, những ngôi tháp lớn nhỏ nhô lên trên đỉnh đồi gợi liên tưởng đến những chiếc bánh ít, loại bánh truyền thống nổi tiếng của vùng đất Bình Định.

Tên gọi dân gian ấy khiến một công trình tôn giáo cổ trở nên thân thuộc với đời sống cộng đồng.

Tháp Bánh Ít cũng đi vào ca dao địa phương:

“Tháp Bánh Ít đứng sít cầu Bà Di
Non xanh nước cũng xanh rì
Vào Nam ra Bắc ai cũng đi con đường này.”

Những câu ca giản dị cho thấy ngôi tháp không chỉ hiện diện trong lịch sử kiến trúc mà còn trở thành một dấu mốc của cảnh quan và ký ức quê hương.

Toàn cảnh quần thể Tháp Bánh Ít Gia Lai
Toàn cảnh quần thể Tháp Bánh Ít Gia Lai với 4 ngôi tháp Champa cổ trên đồi

Điểm độc đáo của Tháp Bánh Ít là quần thể gồm bốn công trình còn đứng vững, được bố trí trên những cao trình khác nhau của ngọn đồi.

Mỗi ngôi tháp có hình thức kiến trúc riêng, nhưng khi kết hợp lại tạo thành một tổng thể hài hòa.

Tháp Chính Kalan thuộc quần thể Tháp Bánh Ít Gia Lai với kiến trúc Champa cổ
Tháp Chính Kalan thuộc quần thể Tháp Bánh Ít Gia Lai với kiến trúc Champa cổ

Tháp chính nằm ở vị trí cao và nổi bật nhất. Công trình có mặt bằng gần vuông, thân tháp vươn cao, cửa chính hướng Đông.

Các mặt tường được tổ chức bằng hệ thống cột ốp, đường gờ và cửa giả, tạo nên nhịp điệu kiến trúc mạnh mẽ. Phần mái thu nhỏ dần qua nhiều tầng, khiến ngôi tháp có cảm giác vươn lên bầu trời.

Trong truyền thống kiến trúc tôn giáo Champa, tháp chính thường là nơi đặt đối tượng thờ quan trọng nhất của khu đền.

Tháp Cổng nằm ở cao trình thấp hơn, giữ vai trò dẫn vào khu vực trung tâm. Đối với kiến trúc tôn giáo cổ, cổng không đơn thuần là lối đi. Nó còn có thể biểu đạt sự chuyển tiếp từ không gian sinh hoạt đời thường đến nơi thờ tự.

Sự hiện diện của Tháp Cổng cho thấy quần thể Bánh Ít được tổ chức theo một bố cục có chủ đích.

Tháp Yên Ngựa nổi bật với bộ mái cong dài, khác biệt rõ rệt so với tháp chính. Đây là một trong những hình thức kiến trúc đặc sắc của quần thể. Những đường cong mềm mại của mái tạo nên sự tương phản thú vị với các khối kiến trúc vươn cao, khỏe khoắn ở những công trình khác.

Tháp Bia có quy mô nhỏ hơn nhưng sở hữu hình thức mái và các chi tiết trang trí riêng biệt. Sự hiện diện của công trình góp phần tạo nên tính đa dạng trong bố cục kiến trúc. Chính sự khác biệt giữa bốn ngôi tháp khiến Bánh Ít trở thành một quần thể giàu giá trị thẩm mỹ.

Trong lịch sử nghệ thuật Champa, Tháp Bánh Ít thường được xem là một trong những quần thể thể hiện sự chuyển tiếp giữa phong cách Mỹ Sơn A1 và phong cách Bình Định.

Nếu những giai đoạn trước nổi bật với các chi tiết trang trí tinh tế, kiến trúc thời kỳ sau có xu hướng nhấn mạnh hơn vào hình khối, chiều cao và vẻ đẹp mạnh mẽ. Ở Tháp Bánh Ít, hai xu hướng ấy có sự giao thoa.

Các công trình vừa mang nét thanh thoát trong đường nét, vừa thể hiện sự uy nghi qua tổ chức hình khối. Điều đó cho thấy nghệ thuật Champa luôn có sự vận động và sáng tạo, chứ không chỉ lặp lại những mô hình kiến trúc có sẵn.

Cũng như nhiều quần thể đền tháp Champa khác, Tháp Bánh Ít gắn với đời sống tôn giáo chịu ảnh hưởng của Ấn Độ giáo.

Các nghiên cứu liên hệ khu đền với tín ngưỡng thờ thần Shiva.

Trong tư tưởng Ấn Độ giáo, núi Meru được xem là ngọn núi thiêng, biểu tượng của trung tâm vũ trụ.

Hình thức tổ chức các ngôi tháp trên những cao trình khác nhau tại Bánh Ít đã được một số tác giả liên hệ với biểu tượng đền – núi trong kiến trúc tôn giáo.

Cách tiếp cận này giúp chúng ta hiểu rằng kiến trúc cổ không chỉ nhằm tạo ra một công trình đẹp. Đằng sau hình khối, phương hướng và bố cục còn có thể là những quan niệm sâu sắc về vũ trụ, thần linh và mối quan hệ giữa con người với thế giới thiêng.

Một dấu mốc đáng chú ý là Tháp Bánh Ít được giới thiệu trong cuốn sách tiếng Anh 1001 Buildings You Must See Before You Die – 1.001 công trình kiến trúc phải đến trong cuộc đời.

Cuốn sách do Mark Irving làm tổng chủ biên, tập hợp các công trình kiến trúc nổi bật từ nhiều nền văn hóa trên thế giới.

Theo tư liệu báo chí công bố năm 2015, phần viết về Tháp Bánh Ít đặc biệt chú ý đến hình khối, sự giản lược trong trang trí và cách tổ chức các ngôi tháp trên địa hình tự nhiên.

Sự hiện diện của Tháp Bánh Ít trong tuyển tập này là một ghi nhận đáng trân trọng đối với giá trị kiến trúc Champa.

Đây cũng là một tư liệu có ý nghĩa trong hoạt động giới thiệu di sản Việt Nam với độc giả quốc tế.

Ngày 24/12/1982, Tháp Bánh Ít được xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia. Danh hiệu ấy ghi nhận giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật của quần thể. Nhưng việc bảo vệ một công trình gần nghìn năm tuổi không chỉ dừng lại ở những quy định pháp luật.

Di sản còn cần được nghiên cứu, bảo tồn đúng phương pháp và giới thiệu bằng những thông tin chính xác. Mỗi viên gạch cổ, mỗi dấu tích kiến trúc và mỗi đường nét còn lại đều có thể chứa đựng những thông tin quý giá về quá khứ. Giữ gìn Tháp Bánh Ít cũng chính là giữ gìn một phần ký ức văn hóa của vùng đất.

Đối với du khách yêu lịch sử và văn hóa, Tháp Bánh Ít không chỉ là một điểm dừng chân để ngắm cảnh hay chụp ảnh. Đây là nơi để tìm hiểu về vương quốc Champa, về nghệ thuật kiến trúc cổ và về những lớp văn hóa đã góp phần tạo nên bản sắc của miền Trung Việt Nam.

Từ đỉnh đồi, giữa không gian khoáng đạt, bốn ngôi tháp gạch đỏ vẫn lặng lẽ hiện diện. Chúng không kể chuyện bằng lời. Nhưng qua hình khối, đường nét và những dấu vết thời gian, Tháp Bánh Ít vẫn đang kể câu chuyện về tài năng, đức tin và khát vọng sáng tạo của con người từ gần một nghìn năm trước.

Golden Life Travel trân trọng giới thiệu Tháp Bánh Ít trong các hành trình khám phá di sản Champa, văn hóa Bình Định và vùng đất Gia Lai hôm nay.

Bởi một chuyến du lịch đáng nhớ không chỉ đưa chúng ta đến một nơi đẹp, mà còn giúp chúng ta hiểu sâu hơn về lịch sử và những giá trị văn hóa của vùng đất mình đi qua.

Thông tin về cuốn sách 1001 Buildings You Must See Before You Die có thể tham khảo tại nhà xuất bản Hachette

Golden Life Travel – Go and Live More!

Nguyễn Thị Xuân Lan
Founder – CEO Golden Life Travel

Khám phá di sản Champa cùng Golden Life Travel – Hotline/Zalo +84 913 611 980

Chia sẻ :

image image
Nguyễn Thị Xuân Lan

Hơn 16 năm liên tục, miệt mài, đầy đam mê quảng bá cho Du lịch Quy Nhơn – Bình Định. CEO Golden Life Travel, chị Nguyễn Thị Xuân Lan và đội nhóm chuyên gia trẻ của Golden Life luôn tích cực, không ngừng nghỉ quảng cáo cho điểm đến du lịch Quy Nhơn – Bình Định

Tiếp tục khám phá nhé

Bài viết liên quan.

Zalo Messenger Messenger