Từ Cảng Thị Nước Mặn Đến Trang Sách Làng Sông

Dấu ấn Quy Nhơn trong lịch sử Công giáo Việt Nam và hành trình của chữ Quốc ngữ
Năm 1631, tại Rôma, một cuốn sách tiếng Ý kể về xứ Đàng Trong xuất hiện với một cái tên rất đỗi quen thuộc với người Tuy Phước: Nuocman. Đó là Nước Mặn, cảng thị từng thuộc phủ Quy Nhơn. Tác giả là Cristoforo Borri, một linh mục Dòng Tên người Ý từng sống tại đây. Trong sách, ông ghi cả một câu tiếng Việt mà các nhà nghiên cứu đọc lại là “Con nhỏ muốn vào trong lòng Hoa Lang chăng?”. Cách ghi âm còn khác xa chữ viết ngày nay, nhưng chính sự khác biệt ấy giúp ta nhìn thấy một công việc đang diễn ra cách đây bốn thế kỷ: những người mới đến lắng nghe tiếng Việt và tìm cách giữ lại âm thanh ấy trên trang giấy. [1][2]
Khi các thừa sai đến Nước Mặn

Đầu thế kỷ XVII, Nước Mặn là một cảng thị của Đàng Trong, nơi thương nhân người Việt gặp gỡ khách buôn từ nhiều nơi. Cảng thị xưa nay thuộc thôn An Hòa, xã Tuy Phước Bắc, tỉnh Gia Lai. Từ góc nhìn lịch sử, đây là vùng phủ Quy Nhơn, rộng hơn địa bàn đô thị Quy Nhơn mà ta thường hình dung hôm nay. [3][4]
Tháng 7 năm 1618, các linh mục Francesco Buzomi, Francisco de Pina, Cristoforo Borri và tu huynh António Dias lập cư sở truyền giáo tại Nước Mặn. Theo các tư liệu về địa phương, quan khám lý phủ Quy Nhơn Trần Đức Hòa đã giúp đỡ đoàn thừa sai đến lưu trú. Sự đón tiếp ấy cho họ một chỗ ở và thời gian để làm quen với người dân, học tiếng nói địa phương và gây dựng một cộng đoàn. Từ một chuyến đi qua các cảng biển, công việc truyền giáo đã có nơi để bám rễ. [3][5]
Đặt mốc 1618 vào lịch sử chung, ta thấy trước đó Khâm định Việt sử thông giám cương mục đã dẫn một ghi chép về Inêkhu truyền đạo tại Ninh Cường, Quần Anh và Trà Lũ ở vùng Nam Định cũ năm 1533. Đến 1615, đoàn Dòng Tên do Buzomi dẫn đầu tới cửa Hàn, Đà Nẵng. Nước Mặn năm 1618 đánh dấu bước lập cư sở của Dòng Tên ở Đàng Trong, với những con người và công việc cụ thể mà tư liệu còn ghi lại. [3][6][13]
Muốn giảng bằng tiếng Việt, trước hết phải học nghe
Với một người mới đến, học được một từ tiếng Việt mới chỉ là bước đầu. Còn phải nghe cho đúng thanh điệu, hiểu người bản xứ dùng từ ấy trong hoàn cảnh nào và tìm cách ghi lại để người đến sau có thể học. Đối với các thừa sai, công việc ấy gắn với một nhu cầu rất cụ thể là dịch kinh, giải thích giáo lý và giảng bằng thứ tiếng người nghe dùng hằng ngày. [7]
Trong số những người làm công việc ấy, linh mục Francisco de Pina nổi bật về khả năng tiếng Việt. Các nghiên cứu dựa trên hồ sơ Dòng Tên còn nhắc đến sự cộng tác của một văn nhân trẻ người Việt, có tên rửa tội là Phêrô, trong việc dịch các bản kinh và ghi tiếng Việt bằng mẫu tự Latinh. Chi tiết này giúp ta hình dung rõ hơn ai đã tham gia vào buổi đầu của chữ Quốc ngữ. Bên cạnh người cầm bút còn có người Việt giải nghĩa, chỉ cách dùng từ và giúp người học nhận ra những chỗ nghe sai. Sử liệu lưu lại tên tuổi các thừa sai đầy đủ hơn tên tuổi những người đã giúp họ học tiếng. [7]
Những thử nghiệm ấy tiếp tục qua nhiều năm ở cả Đàng Trong và Đàng Ngoài. Khi xuất bản Từ điển Việt–Bồ–La tại Rôma năm 1651, linh mục Alexandre de Rhodes, thường gọi là Đắc Lộ, ghi nhận mình từng học tiếng Việt với Pina, học hỏi từ người bản xứ và sử dụng các công trình từ điển của Gaspar do Amaral và António Barbosa. Vì thế, Nước Mặn có thể được gọi là một trong những nơi chữ Quốc ngữ được phôi thai. Cuốn từ điển năm 1651 cho thấy công việc khởi đầu trong những cuộc gặp gỡ và học tiếng đã được nhiều người tiếp nối, biên soạn và đưa vào sách in. [6][8]
Từ cư sở truyền giáo đến địa phận Qui Nhơn

Năm 1659, Tòa Thánh lập hai địa phận tông tòa đầu tiên trên đất Việt là Đàng Ngoài và Đàng Trong. Vùng Quy Nhơn thuộc Đàng Trong. Năm 1841, tại Gò Thị, nơi đặt Tòa Giám mục, Đức cha Stêphanô Cuénot Thể triệu tập công nghị Đàng Trong. Ba năm sau, Đàng Trong chia đôi. Đông Đàng Trong, địa phận do Đức cha Cuénot coi sóc, là tiền thân trực tiếp của Giáo phận Qui Nhơn, mang tên này từ 1924. Năm 1931, Tòa Giám mục chuyển từ Làng Sông về Quy Nhơn. [9][10]
Nhìn theo các địa danh, Nước Mặn kể chuyện dựng cư sở và học tiếng Việt. Gò Thị cho thấy vùng Quy Nhơn từng là nơi điều hành một địa phận rộng lớn. Đến Làng Sông, câu chuyện có thêm một nghề mới: nghề in. [3][10][11]
Làng Sông và những trang sách đi xa

Năm 1868, Đức cha Eugène Charbonnier Trí lập Nhà in Làng Sông trong khuôn viên chủng viện. Qua các giai đoạn tái thiết và phát triển, nhà in cho ra đời kinh sách, sách báo và những ấn phẩm Quốc ngữ, trong đó có tờ Lời Thăm. Ở Nước Mặn, ta gặp những người đang tìm cách ghi tiếng Việt. Đến Làng Sông, ta gặp những người sắp chữ, in sách và đưa chữ viết đến với độc giả ở nhiều nơi. Hai địa danh cách nhau hơn hai thế kỷ về thời điểm hoạt động, nhưng khi đặt cạnh nhau, chúng cho thấy hai công việc khác nhau trong đời sống của một chữ viết: hình thành cách ghi và mở rộng việc đọc. [11][12]
Có lẽ vì chữ Quốc ngữ đã quá quen thuộc, ta hiếm khi dừng lại nghĩ xem người đi trước đã phải nghe kỹ đến thế nào để viết được một tiếng Việt cho đúng. Trở về Nước Mặn, rồi ghé Làng Sông, ta có dịp nhìn câu chuyện ấy từ hai đầu. Ở một đầu là tên làng, lời nói và những âm tiếng Việt được ghi lại còn vụng về. Ở đầu kia là những trang sách đã được sắp chữ, in ra và trao đến tay người đọc. Giữa hai đầu ấy là công sức của nhiều thế hệ, trong đó có những người dân địa phương mà tên tuổi chỉ còn thấp thoáng trong sử liệu.
Nguyễn Thị Xuân Lan
Nhà sáng lập – CEO Golden Life Travel
Nguồn đối chiếu
- Cristoforo Borri và bản tường thuật xuất bản năm 1631 — Văn Nghệ Gia Lai
- Chữ Quốc ngữ trong những bản tường trình đầu tiên — tư liệu Giáo phận Qui Nhơn
- Lịch sử Giáo phận Qui Nhơn — Giáo phận Qui Nhơn
- Lễ hội Chùa Bà – Cảng thị Nước Mặn — UBND xã Tuy Phước Bắc
- Đâu là “chiếc nôi” chữ Quốc ngữ? — Tuổi Trẻ
- Biên niên sử Giáo hội Công giáo Việt Nam — Hội đồng Giám mục Việt Nam
- Nước Mặn, nơi phôi thai của chữ Quốc ngữ — Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam
- Tư liệu về lời tựa Từ điển Việt–Bồ–La và các công trình đi trước
- Đàng Trong và Đàng Ngoài — Hội đồng Giám mục Việt Nam
- Giáo phận Qui Nhơn qua dòng thời gian — Ban Văn hóa Giáo phận Qui Nhơn
- Nhà in Làng Sông, dấu ấn trong lịch sử in ấn chữ Quốc ngữ — Giáo phận Qui Nhơn
- Phục dựng các hạng mục ở Tiểu chủng viện Làng Sông — Báo Gia Lai
- Những năm Tỵ trong lịch sử Giáo hội tại Việt Nam — Hội đồng Giám mục Việt Nam