Chùa Thập Tháp Di Đà – Dấu Ấn Thiền Sư Nguyên Thiều Trên Miền Đất Champa Cổ

Hành trình từ một thảo am trên đồi Long Bích đến tổ đình Phật giáo hơn ba thế kỉ tuổi
Chùa Thập Tháp Di Đà là một trong những ngôi cổ tự tiêu biểu của vùng đất Bình Định xưa, nay thuộc tỉnh Gia Lai. Ngôi chùa gắn liền với cuộc đời và công đức của Thiền sư Nguyên Thiều, vị cao tăng quê Triều Châu, Quảng Đông, Trung Quốc, người có đóng góp quan trọng trong việc truyền bá thiền phái Lâm Tế tại Đàng Trong từ thế kỷ XVII.
1. Chùa Thập Tháp – Nơi những lớp trầm tích văn hóa gặp nhau

Kính thưa quý khách,
Giữa miền đất từng là trung tâm của vương quốc Champa, không xa dấu tích kinh đô Đồ Bàn cổ kính, có một ngôi chùa đã tồn tại qua hơn ba thế kỉ thăng trầm của lịch sử. Đó là chùa Thập Tháp Di Đà, một trong những tổ đình Phật giáo có vị trí đặc biệt quan trọng ở miền Trung Việt Nam.
Ngôi chùa tọa lạc trên đồi Long Bích, thuộc vùng An Nhơn, phía Bắc thành Đồ Bàn – Kinh đô vương quốc Champa cổ, thuộc tỉnh Gia Lai ngày nay, trước đây là tỉnh Bình Định.
Nơi đây không chỉ lưu giữ dấu ấn của Phật giáo Việt Nam mà còn gắn liền với cuộc đời của một vị cao tăng đến từ Trung Hoa: Thiền sư Nguyên Thiều – Siêu Bạch, người đã dành phần lớn cuộc đời để hoằng dương Phật pháp trên đất Đàng Trong.
Điều đặc biệt là trước khi trở thành một ngôi chùa Phật giáo, vùng đồi này đã mang dấu tích của nền văn minh Champa.
Theo truyền thuật được lưu giữ trong các tư liệu về chùa, trên đồi Long Bích xưa có mười ngôi tháp Chăm. Khi Thiền sư Nguyên Thiều đến đây, các tháp đã đổ nát. Những viên gạch cổ được tận dụng trong quá trình xây dựng ngôi chùa.
Chính từ dấu tích ấy mà tên gọi Thập Tháp, nghĩa là mười ngôi tháp, ra đời.
Một nơi từng hiện diện kiến trúc tôn giáo Champa, về sau trở thành không gian tu học của Phật giáo Đại thừa. Đó là sự tiếp nối đầy ý nghĩa của lịch sử văn hóa trên cùng một vùng đất.
2. Thiền sư Nguyên Thiều – Từ quê hương Triều Châu đến đất Việt

Tranh minh họa phục dựng bằng AI theo phong cách hội họa cổ, không phải chân dung lịch sử được xác thực của Thiền sư.
Thiền sư Nguyên Thiều sinh năm 1648, thường được ghi nhận viên tịch năm 1728. Ngài họ Tạ, có các danh xưng Nguyên Thiều, Siêu Bạch và Hoán Bích trong những tư liệu Phật giáo khác nhau.
Quê hương ngài thuộc vùng Triều Châu, Quảng Đông, Trung Quốc. Đây là vùng đất ven biển có truyền thống thương mại, giao lưu hàng hải và Phật giáo lâu đời. Theo các tư liệu Phật giáo, năm 19 tuổi, ngài xuất gia tại chùa Báo Tư, theo học Hòa thượng Bổn Khao Khoáng Viên, thuộc dòng thiền Lâm Tế. Thiền phái Lâm Tế là một trong những dòng thiền quan trọng của Phật giáo Trung Hoa, có ảnh hưởng sâu rộng đến đời sống Phật giáo ở Việt Nam và nhiều nước Đông Á.
Nguyên Thiều được ghi nhận thuộc đời truyền thừa thứ 33 của tông Lâm Tế.
Vào thế kỷ XVII, vùng Đàng Trong dưới quyền các chúa Nguyễn đang trong quá trình mở rộng và phát triển. Các thương thuyền Trung Hoa thường xuyên đi lại trên những tuyến hàng hải kết nối vùng duyên hải phía nam Trung Quốc với các thương cảng Đông Nam Á. Trong bối cảnh ấy, Thiền sư Nguyên Thiều theo đường biển đến Đàng Trong.
Các tài liệu hiện nay chưa thống nhất hoàn toàn về năm ngài đến Việt Nam. Có nguồn ghi năm 1665, có nguồn ghi năm 1677. Tuy nhiên, các tư liệu đều gắn giai đoạn hoằng pháp đầu tiên của ngài với vùng Quy Ninh, tức khu vực Bình Định xưa. Và chính tại nơi đây, trên đồi Long Bích, một hành trình Phật giáo quan trọng đã bắt đầu.
3. Từ một thảo am đơn sơ đến chùa Thập Tháp Di Đà

Khi đến vùng đất Quy Ninh, Thiền sư Nguyên Thiều chọn đồi Long Bích làm nơi tu hành. Theo các tư liệu về lịch sử ngôi chùa, ban đầu ngài dựng một thảo am đơn sơ để thờ Phật A Di Đà, thiền định và truyền dạy giáo pháp.
Thảo am ấy không phải một công trình đồ sộ, mà chỉ là nơi tu tập thanh tịnh giữa thiên nhiên. Nhưng từ một cơ sở nhỏ bé ấy, dần dần hình thành một trung tâm tu học Phật giáo.
Đến khoảng năm 1680, ngài cho xây dựng chùa với quy mô lớn hơn. Theo một số nghiên cứu, công trình hoàn thành vào năm 1683. Ngôi chùa được đặt tên là Thập Tháp Di Đà tự.
Tên gọi mang hai tầng ý nghĩa. Thập Tháp nhắc đến dấu tích mười ngôi tháp Chăm từng hiện diện trên vùng đồi. Di Đà là danh hiệu Đức Phật A Di Đà, vị Phật giữ vai trò trung tâm trong tín ngưỡng Tịnh độ của Phật giáo Đại thừa.
Như vậy, ngay trong tên gọi, ngôi chùa đã kết hợp ký ức về một không gian văn hóa cổ với đời sống tín ngưỡng Phật giáo mới được kiến lập.
Câu chuyện sử dụng gạch từ các tháp Chăm đổ nát cần được hiểu là một truyền thuật lịch sử, chưa đủ căn cứ để xác định toàn bộ vật liệu xây chùa có nguồn gốc từ những tháp ấy. Tuy nhiên, truyền thuật này có giá trị trong việc giải thích tên gọi và mối liên hệ giữa ngôi chùa với không gian di sản Champa.
4. Chùa Thập Tháp – Nền móng sự nghiệp hoằng pháp của Thiền sư Nguyên Thiều

Ảnh: Nguyễn Thị Xuân Lan – Golden Life Travel.
Giá trị lớn nhất của chùa Thập Tháp không chỉ nằm ở tuổi đời hay kiến trúc. Đây còn là một trong những cơ sở tu học đầu tiên gắn với sự nghiệp truyền bá thiền phái Lâm Tế của Thiền sư Nguyên Thiều tại Đàng Trong.
Tại đây, ngài tổ chức đời sống tu học, truyền dạy giáo pháp và đào tạo tăng chúng. Từ ngôi chùa trên đồi Long Bích, ảnh hưởng của dòng thiền được tiếp nối qua nhiều thế hệ. Điều đáng trân trọng là khi rời Quy Ninh để tiếp tục hành đạo tại Thuận Hóa, ngài không để sự nghiệp tại Thập Tháp gián đoạn.
Các tư liệu ghi nhận Thiền sư Tánh Đề – Đạo Nguyên là một trong những vị kế thừa việc duy trì Phật sự tại chùa. Sự tiếp nối ấy giúp Thập Tháp phát triển từ cơ sở tu học ban đầu thành một tổ đình có truyền thống lâu dài.
Trong Phật giáo, chữ tổ đình không đơn thuần chỉ một ngôi chùa cổ. Đó còn là nơi có vai trò khai mở, truyền thừa và nuôi dưỡng các thế hệ tăng tài.
Vì vậy, khi bước vào chùa Thập Tháp, chúng ta không chỉ tham quan một di tích kiến trúc mà còn đang tìm hiểu một địa điểm có ý nghĩa đối với lịch sử truyền thừa Phật giáo ở miền Trung Việt Nam.
5. Công đức và sự nghiệp hoằng pháp của Thiền sư Nguyên Thiều
Sau thời gian hoằng pháp tại Quy Ninh, Thiền sư Nguyên Thiều tiếp tục ra Thuận Hóa, trung tâm chính trị và văn hóa quan trọng của Đàng Trong thời các chúa Nguyễn.
Ngài gắn với việc kiến lập và phát triển những cơ sở Phật giáo như chùa Hà Trung, chùa Quốc Ân và tháp Phổ Đồng tại vùng Thuận Hóa – Phú Xuân. Đóng góp của ngài có thể nhìn nhận trên bốn phương diện.
Thứ nhất, truyền bá và phát triển thiền phái Lâm Tế.
Thiền sư Nguyên Thiều góp phần củng cố sự hiện diện và phát triển của dòng thiền Lâm Tế tại Đàng Trong, tạo ảnh hưởng đối với nhiều thế hệ tăng sĩ về sau.
Thứ hai, xây dựng cơ sở tu học và đào tạo tăng tài.
Thông qua việc kiến lập chùa, tổ chức tu học và truyền dạy giáo pháp, ngài góp phần hình thành những trung tâm sinh hoạt Phật giáo có tính kế thừa.
Thứ ba, góp phần kết nối Phật giáo Trung Hoa và Phật giáo Việt Nam.
Các tư liệu ghi nhận ngài từng được chúa Nguyễn giao nhiệm vụ sang Trung Hoa thỉnh mời cao tăng, kinh sách, pháp tượng và pháp khí để phục vụ hoạt động Phật giáo tại Đàng Trong.
Đây là một đóng góp quan trọng trong việc tăng cường giao lưu tôn giáo và học thuật giữa hai vùng văn hóa.
Thứ tư, góp phần phát triển đời sống tinh thần của cộng đồng.
Trong bối cảnh xã hội Đàng Trong thế kỉ XVII còn nhiều biến động, những cơ sở Phật giáo không chỉ là nơi tu hành của tăng sĩ mà còn là không gian sinh hoạt tín ngưỡng, giáo dục đạo đức và gắn kết cộng đồng.
Di sản của ngài vì thế không chỉ được đo bằng số ngôi chùa được kiến lập, mà còn bằng sự tiếp nối của những dòng truyền thừa và đời sống tu học qua nhiều thế hệ.
Với những đóng góp ấy, Thiền sư Nguyên Thiều được hậu thế tôn kính như một vị tổ có công lớn đối với sự phát triển của Phật giáo Đàng Trong.
6. Kiến trúc chùa Thập Tháp – Vẻ đẹp của một tổ đình cổ
Trải qua hơn ba thế kỉ, chùa Thập Tháp đã được trùng tu, sửa chữa và bổ sung nhiều hạng mục. Vì vậy, kiến trúc mà chúng ta thấy ngày nay là kết quả của nhiều giai đoạn lịch sử, không phải toàn bộ đều còn nguyên vẹn từ thời Thiền sư Nguyên Thiều.
Tổng thể chùa mang phong cách kiến trúc Phật giáo truyền thống Việt Nam. Các công trình chính được bố trí theo dạng gần với chữ Khẩu (口), gồm chánh điện, nhà phương trượng, Đông đường và Tây đường, liên kết quanh khoảng sân bên trong. Cách tổ chức không gian này tạo nên sự khép kín, thanh tịnh, thuận tiện cho đời sống tu học của tăng chúng.
Chánh điện là không gian thờ tự trung tâm, nơi diễn ra những nghi lễ quan trọng.
Nhà phương trượng gắn với sinh hoạt của vị trụ trì và truyền thống tu học tại tổ đình.
Đông đường và Tây đường phục vụ các hoạt động của tăng chúng theo từng thời kỳ.
Trong chùa còn lưu giữ nhiều tượng thờ, hiện vật và dấu tích kiến trúc có giá trị.
Một số hạng mục quan trọng đã được trùng kiến trong những thế kỷ sau. Chẳng hạn, tư liệu ghi nhận chánh điện được trùng kiến vào năm 1749, còn nhà phương trượng được xây dựng lại vào năm 1924. Chính sự hiện diện của nhiều lớp kiến trúc và hiện vật đã làm nên chiều sâu lịch sử của ngôi chùa. Năm 1990, chùa Thập Tháp được công nhận là di tích cấp quốc gia. Đây là sự ghi nhận đối với những giá trị lịch sử, kiến trúc và văn hóa mà ngôi cổ tự lưu giữ.
7. Những cổ vật và di sản Phật giáo quý giá tại chùa Thập Tháp Di Đà
Trải qua hơn ba thế kỉ hình thành và phát triển, chùa Thập Tháp Di Đà không chỉ là một tổ đình cổ kính gắn liền với Thiền sư Nguyên Thiều mà còn là nơi lưu giữ nhiều cổ vật, kinh sách và pháp khí có giá trị đặc biệt về lịch sử, nghệ thuật và Phật giáo.
Nổi bật trong số đó là:
- Kho mộc bản kinh Phật cổ: Một di sản quý phản ánh kỹ thuật khắc in kinh sách bằng gỗ của người xưa. Theo một số tài liệu nghiên cứu, chùa từng lưu giữ 833 ván khắc với 1.409 mặt khắc, gồm các bộ kinh và chú giải như Di Đà sớ sao, Kim Cang trực sớ, Pháp Hoa khóa chú. Đây là nguồn tư liệu có giá trị đối với việc nghiên cứu lịch sử truyền bá Phật giáo tại Đàng Trong.
- Các bộ kinh Phật cổ: Chùa lưu giữ những kinh sách quý, trong đó có các bộ Đại Tạng Kinh và những tư liệu được ghi nhận có nguồn gốc từ Trung Hoa, Cao Ly và các trung tâm Phật giáo khác, thể hiện sự giao lưu kinh điển giữa Việt Nam với Phật giáo khu vực.
- Câu liễn và hoành phi cổ: Đáng chú ý là đôi câu liễn được ghi nhận do chúa Nguyễn Phúc Chu cúng dường năm 1701 và bức hoành phi mang tên “Thập Tháp Di Đà tự” được tạo tác năm 1820. Những hiện vật này phản ánh vị thế của ngôi chùa trong lịch sử Phật giáo Đàng Trong.
- Đại hồng chung và pháp khí: Quả chuông đồng được ghi nhận đúc năm 1893, cùng các pháp khí truyền thống, gắn với đời sống nghi lễ và tu học của nhiều thế hệ tăng chúng.
- Hệ thống tượng Phật và tượng La Hán: Những tác phẩm điêu khắc mang dấu ấn nghệ thuật Phật giáo truyền thống, trong đó có các pho tượng được ghi nhận tạo tác vào thế kỷ XIX.
- Bia ký và vườn tháp Tổ: Nơi lưu dấu công đức, hành trạng và sự truyền thừa của các thế hệ cao tăng, góp phần tái hiện lịch sử phát triển của tổ đình qua nhiều thời kỳ
8. Từ di sản Champa đến Phật giáo Việt – Hoa: Giá trị giao thoa văn hóa
Một trong những điều thú vị nhất khi tìm hiểu chùa Thập Tháp là sự hiện diện của nhiều lớp lịch sử trên cùng một không gian. Trước hết là lớp văn hóa Champa, gắn với kinh đô Đồ Bàn và những công trình kiến trúc tôn giáo cổ. Tiếp đến là giai đoạn phát triển của vùng đất dưới thời các chúa Nguyễn, khi những cộng đồng cư dân, thương nhân và tăng sĩ từ nhiều nơi cùng góp phần tạo nên đời sống văn hóa Đàng Trong.
Trong bối cảnh ấy, Thiền sư Nguyên Thiều, một vị tăng đến từ Triều Châu, đã lựa chọn nơi đây làm điểm khởi đầu cho sự nghiệp hoằng pháp của mình. Sự kiện ấy cho thấy các tuyến giao thương trên biển không chỉ vận chuyển hàng hóa. Cùng với những con thuyền là con người, tri thức, tôn giáo, nghệ thuật và những quan niệm sống. Từ đó, nhiều giá trị văn hóa đã được tiếp nhận, thích nghi và phát triển trong môi trường Việt Nam. Chùa Thập Tháp là một minh chứng tiêu biểu cho quá trình giao lưu ấy.
Điều quan trọng cần hiểu là sự tiếp nối giữa di sản Champa và ngôi chùa Phật giáo không đồng nghĩa hai hệ thống tín ngưỡng hoàn toàn giống nhau. Chúng thuộc những bối cảnh lịch sử và truyền thống tôn giáo khác nhau, nhưng cùng để lại dấu ấn trên một vùng đất. Chính sự đa tầng ấy khiến chùa Thập Tháp trở thành điểm đến đặc biệt đối với những người quan tâm lịch sử và văn hóa.
9. Di sản của Thiền sư Nguyên Thiều còn lại đến hôm nay
Thời gian đã đưa chúng ta đi rất xa thế kỉ XVII. Những thương thuyền từng vượt biển từ Trung Hoa đến Đàng Trong đã trở thành câu chuyện lịch sử. Kinh đô Đồ Bàn xưa chỉ còn những dấu tích. Nhưng chùa Thập Tháp vẫn hiện diện trên đồi Long Bích. Tiếng chuông chùa vẫn ngân vang trong không gian thanh tịnh. Các thế hệ tăng sĩ vẫn tiếp nối truyền thống tu học của tiền nhân. Và tên tuổi Thiền sư Nguyên Thiều vẫn được nhắc đến với lòng tôn kính. Di sản lớn nhất của ngài không chỉ là một ngôi chùa hay những công trình được xây dựng. Đó còn là tinh thần dấn thân hoằng pháp, sự bền bỉ trong tu học, khả năng kết nối những truyền thống văn hóa khác nhau và việc đặt nền móng cho một dòng truyền thừa có sức sống lâu dài.
Từ một thảo am nhỏ bé trên đồi Long Bích, một tổ đình đã hình thành. Từ bước chân của một vị thiền sư vượt biển, một mạch nguồn Phật giáo đã được tiếp nối qua nhiều thế hệ. Và từ những dấu tích của một vùng đất Champa cổ, một di sản văn hóa mới đã ra đời, góp phần làm phong phú thêm lịch sử miền Trung Việt Nam.
10. Lời kết dành cho du khách
Kính thưa quý khách,
Chùa Thập Tháp Di Đà không phải là ngôi chùa nổi tiếng bởi sự nguy nga hay những công trình hiện đại. Vẻ đẹp của nơi đây nằm ở chiều sâu lịch sử, sự tĩnh lặng và những giá trị tinh thần được gìn giữ qua hơn ba thế kỉ.
Đối với du khách Việt Nam, đây là một tổ đình gắn với lịch sử Phật giáo Đàng Trong. Đối với du khách Trung Quốc, nơi đây còn lưu giữ dấu chân của một vị thiền sư quê Triều Châu, Quảng Đông, người đã vượt biển đến Việt Nam và để lại những đóng góp quan trọng cho đời sống Phật giáo trên vùng đất này.
Và đối với những người yêu di sản, chùa Thập Tháp kể một câu chuyện sâu sắc về sự tiếp nối giữa các nền văn hóa. Có những công trình được dựng nên bằng gạch đá. Nhưng giá trị của một di sản được gìn giữ bằng ký ức, tri thức, niềm tin và sự tiếp nối của con người. Chùa Thập Tháp Di Đà chính là một di sản như thế.
Nguyễn Thị Xuân Lan
Nhà sáng lập – CEO Golden life Travel
Biên soạn phục vụ thuyết minh và đào tạo hướng dẫn viên
GOLDEN LIFE TRAVEL – VIETNAM DMC
Go and Live More!