Người Chăm Ở Việt Nam – Những Vùng Đất, Đức Tin Và Nếp Sống

Tôi lớn lên ở Quy Nhơn, nơi những ngọn tháp Chăm đã trở thành một phần quen thuộc của cảnh quan quê nhà. Từ tháp Bánh Ít, tôi muốn kể câu chuyện về người Chăm ở Việt Nam hôm nay, từ những làng Chăm Bàlamôn và Bàni ở Nam Trung Bộ, qua vùng núi của người Chăm H’roi, đến các làng Chăm Islam ven sông Hậu.
Người Chăm ở Việt Nam sống ở đâu?
Nhắc đến Champa, tôi thường nghĩ đến tháp Bánh Ít. Có lẽ vì tôi lớn lên ở Quy Nhơn, nơi những ngọn tháp Chăm đã trở thành một phần quen thuộc của cảnh quan quê nhà. Thế nhưng, càng tìm hiểu, tôi càng thấy có những câu hỏi mà một ngôi tháp chỉ có thể gợi ra. Sau khi những trung tâm Champa xưa đổi thay, người Chăm đã sống ở đâu? Họ nói với con cháu bằng thứ tiếng nào? Điều gì khiến một người đã đi xa vẫn muốn trở về làng vào ngày lễ?
Dưới đây giới thiệu những vùng cư trú tiêu biểu của người Chăm ở Việt Nam, đối chiếu tên địa phương trước và sau sắp xếp hành chính.
Những câu hỏi ấy đưa tôi từ vùng núi Vân Canh đến những làng Chăm ở Phan Rang, rồi xa hơn, tới các xóm ven sông Hậu. Có nơi người ta sửa soạn y trang để đưa lên tháp. Có nơi gia đình hẹn nhau đi thăm mộ ông bà. Có nơi nhịp sống trong tháng chay đổi theo giờ mặt trời lặn. Cùng là người Chăm, họ có những cách khác nhau để gìn giữ đức tin, chăm lo cho người thân và nhớ về nơi mình thuộc về.
Tiếng nói, trang phục và lễ hội của người Chăm ở Việt Nam
Bốn tên gọi trong bài mang những ý nghĩa khác nhau. Bàlamôn, Bàni và Islam chủ yếu chỉ các truyền thống tôn giáo. H’roi là tên một nhóm Chăm địa phương, gắn với vùng cư trú và lịch sử giao lưu riêng. Các địa danh Bình Định, Phú Yên, Ninh Thuận và Bình Thuận được giữ khi nói về những vùng đất quen thuộc trong tài liệu. Theo địa giới hiện nay, các địa bàn ấy lần lượt thuộc Gia Lai, Đắk Lắk, Khánh Hòa và Lâm Đồng.
Chăm Bàlamôn – từ ngọn tháp trở về nhà

Ở vùng Phan Rang và các làng Chăm thuộc Bình Thuận cũ, người Chăm Bàlamôn, thường gắn với tên gọi Ahier, gìn giữ một truyền thống mang dấu ấn Ấn Độ giáo đã được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Tại đền tháp, cộng đồng hành lễ với các vị thần và những vị vua được tôn thờ. Trong làng, việc tưởng nhớ tổ tiên lại có nhịp riêng, gắn với gia đình và dòng họ. Hai không gian ấy gặp nhau trong những dịp như Katê.
Người đến dự Katê thường nhớ khoảnh khắc đoàn rước y trang tiến về tháp. Ở một số nơi, bộ y trang ấy đã được người Raglai gìn giữ và mang đến trao cho cộng đồng Chăm để hành lễ. Sau lễ mở cửa tháp là những nghi thức như tắm tượng, mặc y phục cho tượng. Điều khiến tôi dừng lại lâu nhất ở câu chuyện này là sự tin cậy gửi trong một bộ y trang. Qua nhiều thế hệ, hai cộng đồng đảm nhận những phần việc khác nhau để nghi lễ có thể tiếp tục. Khi phần lễ trên tháp đã qua, Katê còn có những cuộc sum họp ở làng và trong từng nhà.

Điền dã của nhà dân tộc học Yasuko Yoshimoto cho thấy ở những làng Bàlamôn và Bàni bà khảo sát, những người cùng dòng mẹ có thể sống gần nhau và tập hợp vào các dịp cúng tổ tiên. Tập quán cư trú bên nhà vợ sau hôn nhân cũng góp phần tạo nên những cụm nhà họ hàng như thế. Nhìn từ đời sống thường ngày, mẫu hệ hiện ra trong những việc rất cụ thể. Một đôi vợ chồng về sống ở đâu, con cái thuộc dòng họ nào, và những người trong họ tìm về nhà ai khi có việc chung.
Chăm H’roi – câu chuyện ở vùng núi phía đông Trường Sơn

Ở vùng núi Bình Định và Phú Yên cũ, trong đó có địa bàn Vân Canh, người Chăm H’roi đã sống lâu đời bên những cộng đồng miền núi khác. Tư liệu dân tộc học ghi nhận truyền thống nhà sàn cao, tín ngưỡng địa phương và nhiều nét gần gũi với người Ba Na, Ê Đê ở những vùng lân cận. Nhìn từ Quy Nhơn, đây là một phần của câu chuyện người Chăm ở ngay gần mình, dù lâu nay hình ảnh quen thuộc nhất khi nhắc đến Chăm vẫn thường là những ngọn tháp ở đồng bằng.
Ở H’roi, có thể thấy hai kiểu gần gũi. Tiếng Chăm và tiếng Ê Đê có quan hệ họ hàng trong nhánh Chamic của ngữ hệ Nam Đảo. Tiếng Ba Na thuộc ngữ hệ Nam Á. Người H’roi và người Ba Na vẫn có thể có những nét văn hóa gần nhau qua nhiều thế hệ sống cạnh nhau. Quan hệ họ hàng của tiếng nói và quan hệ láng giềng của con người có lịch sử riêng. Một kiểu nhà hay một tập quán tương đồng có thể mở đầu cho câu chuyện giao lưu. Muốn biết tập quán ấy được học, được trao đổi hay được gìn giữ ra sao, phải trở về với lịch sử của từng làng.
Phần tư liệu đối chiếu về H’roi trong bài này làm rõ hơn địa bàn cư trú và quan hệ với các cộng đồng lân cận. Tên gọi trang phục và trình tự các lễ thức ở từng làng còn cần được ghi nhận từ người thực hành tại địa phương. Chính những chi tiết ấy sẽ cho biết một làng H’roi hiểu về mình như thế nào.
Chăm Bàni – cuộc trở về với ông bà

Ở vùng Ninh Thuận và Bình Thuận cũ, làng Chăm Bàni và làng Chăm Bàlamôn có thể ở gần nhau. Một số trí thức và chức sắc Chăm lý giải Awal và Ahier như hai truyền thống bổ sung cho nhau trong đời sống Chăm. Cách lý giải ấy giúp hiểu vì sao những cộng đồng có chức sắc, nơi thờ tự và lịch lễ riêng vẫn chia sẻ một phần đời sống văn hóa, trong đó có nếp tổ chức dòng họ theo bên mẹ ở những làng đã được khảo sát.
Với nhiều gia đình Bàni, lễ Ramưwan gắn với việc trở về, đi thăm mộ và tưởng nhớ ông bà. Nghiên cứu của William Noseworthy và Phạm Thị Thanh Huyền ghi nhận rằng trong cách nói của người dân, Ramưwan có thể bao gồm cả những lễ tưởng nhớ tổ tiên trước và sau tháng chay. Nghi lễ diễn ra trong nhiều không gian, từ phần mộ, ngôi nhà của gia đình đến sang mâgik, nơi hành lễ của cộng đồng. Theo bước một gia đình đi qua những nơi ấy, ta hiểu vì sao việc sum họp và tưởng nhớ người đã khuất có vị trí sâu đậm trong dịp lễ này.
Bàni có mối liên hệ lịch sử với Islam. Cách người Bàni gọi tên đức tin và lý giải truyền thống của mình cũng có những khác biệt giữa các chức sắc, trí thức và thành viên cộng đồng. Khi nghe một người nói về Ramưwan, ta có thể bắt đầu từ điều gần gũi nhất với họ. Họ về làng vào ngày nào, đi thăm ai và trong nhà ai là người chuẩn bị lễ. Những câu trả lời ấy thường đưa ta đến gần đời sống Bàni hơn một định nghĩa tôn giáo ngắn gọn.
Chăm Islam – những làng bên sông Hậu

Ở An Giang, câu chuyện người Chăm đi theo những dòng sông. Theo Bảo tàng An Giang, một bộ phận tổ tiên của các cộng đồng Chăm nơi đây từng rời Nam Trung Bộ sang Campuchia, rồi qua những đợt chuyển cư đến định cư ven sông Hậu. Về sau, một số gia đình lại từ An Giang lên Sài Gòn lập nghiệp. Tuyến đường ấy giải thích một phần lịch sử các làng Chăm Nam Bộ. Qua nhiều thế hệ, những nơi từng là chỗ dừng chân đã trở thành quê nhà.
Trong nhiều làng Chăm Islam, thánh đường là nơi cầu nguyện và gặp gỡ cộng đồng. Vào tháng Ramadan, những người có nghĩa vụ thực hành nhịn ăn uống từ rạng đông đến hoàng hôn. Cuối tháng là dịp Eid al-Fitr. Cộng đồng Chăm Islam cũng hiện diện ở Nam Trung Bộ. Vì vậy, một chuyến đi qua vùng Phan Rang có thể gặp những làng Chăm cùng chia sẻ tiếng nói địa phương nhưng có lịch nghi lễ và nơi thờ tự khác nhau.
Trang phục ở An Giang cũng kể được chuyện làng. Tấm xà rông, chiếc mũ kapeak của nam giới hay khăn choàng của phụ nữ thay đổi theo người mặc và hoàn cảnh. Chiếc khăn dùng ở nhà có thể giản dị, còn khăn trong dịp cưới hay lễ trọng được chăm chút hơn. Đằng sau những bộ y phục ấy là người biết chọn sợi, dệt vải và chuẩn bị đồ mặc cho gia đình. Nhìn kỹ một tấm vải, ta gặp cả tay nghề của người dệt lẫn nếp sống của người mặc.
Tiếng nói và nghề thủ công của người Chăm ở Việt Nam
Tiếng Chăm thuộc nhánh Chamic của ngữ hệ Nam Đảo. Giới nghiên cứu phân biệt Chăm Đông, tiêu biểu ở vùng Phan Rang, và Chăm Tây, gắn với nhiều cộng đồng ở Campuchia và Nam Bộ. Các truyền thống chữ viết như Akhar Thrah và Akhar Srak cũng lưu dấu những lịch sử khác nhau. Khi đối chiếu bia ký, bản chép tay và lời nói hiện đại, nhà ngôn ngữ học Marc Brunelle cho thấy tiếng Chăm đã biến đổi qua nhiều thế kỷ, vừa do tiếp xúc với các ngôn ngữ lân cận, vừa qua những thay đổi bên trong tiếng Chăm. Cùng một cộng đồng, lời đọc trong một hoàn cảnh trang trọng và tiếng nói ở nhà có thể mang những sắc thái khác nhau.
Nghề gốm cho thấy văn hóa còn được truyền bằng những động tác nhỏ lặp đi lặp lại mỗi ngày. Phần lớn người thực hành nghề gốm Chăm là phụ nữ. Họ tạo hình bằng tay và truyền nghề qua việc cùng làm, cùng quan sát trong gia đình và cộng đồng. Năm 2022, UNESCO ghi danh Nghệ thuật làm gốm của người Chăm vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Với một người học nghề, sự tiếp nối ấy bắt đầu rất cụ thể, từ cách nhận ra đất đã đủ dẻo đến cách giữ thành nồi đều dưới tay.
Mỗi lần trở lại tháp Bánh Ít, tôi vẫn muốn dành ít phút nhìn xuống những con đường dưới chân đồi. Từ đây, có thể đi về phía Vân Canh để nghe chuyện một làng H’roi, đi về phía Phan Rang để hiểu vì sao người ta trở về vào mùa Katê hay Ramưwan, rồi xuôi về sông Hậu để gặp những gia đình đã sống bên dòng sông qua nhiều thế hệ. Ngọn tháp là nơi tôi bắt đầu câu chuyện. Những điều tôi muốn nghe tiếp nằm trong lời kể của người đang sống ở mỗi vùng đất ấy.
Nguyễn Thị Xuân Lan
Nhà sáng lập – CEO Golden Life Travel